Shloka 6
सत्त्वस्य तु रजो दृष्ट रजसश्न तमस्तथा,सत्त्गगुणके साथ रजोगुण, रजोगुणके साथ तमोगुण, तमोगुणके साथ सत्त्वगुण तथा सत्त्गगुणके साथ अव्यक्त (जीवात्मा)-का सम्मिश्रण देखा जाता है (यह दो तत्त्वोंका संयोग या मेल ही द्वन्द्द है)। जीवात्मा जब सत्त्वगुणसे संयुक्त होता है, तब देवलोकको प्राप्त होता है
sattvasya tu rajo dṛṣṭaṃ rajasaś ca tamas tathā | tamasaś ca punaḥ sattvaṃ sattvasya cāpy avyakta-saṃyutam ||
യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു—സത്ത്വത്തോടൊപ്പം രജസും, രജസോടൊപ്പം തമസും, തമസോടൊപ്പം വീണ്ടും സത്ത്വവും കലർന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു; സത്ത്വത്തോടൊപ്പം അവ്യക്തം (സൂക്ഷ്മതത്ത്വം/ജീവാത്മ) ചേർന്നിരിക്കുന്നതും ഉണ്ട്. രണ്ട് തത്ത്വങ്ങളുടെ ഈ പരസ്പര സംയോഗം തന്നെയാണ് ‘ദ്വന്ദ്വം’. ജീവാത്മ സത്ത്വത്തോട് സംയുക്തനായാൽ ദേവലോകം പ്രാപിക്കുന്നു।
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that experience is shaped by mixtures of the three guṇas (sattva, rajas, tamas). Their pairwise conjunctions create ‘dvandva’—bondage to dualities. Cultivating sattva aligns the self with higher states and leads to attainment of divine realms.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Yājñavalkya explains a philosophical analysis of the guṇas and their intermixture, defining dvandva as conjunction of principles and stating the consequence that association with sattva leads the individual self toward devaloka.