Shloka 1
अपन काता बछ। 2 चतुर्दशाधिकत्रिशततमो< ध्याय: सात्त्विक, राजस और तामस प्रकृतिके मनुष्योंकी गतिका वर्णन तथा राजा जनकके प्रश्न याज़्वल्क्य उवाच एते प्रधानस्य गुणास्त्रय: पुरुषसत्तम । कृत्स्नस्य चैव जगतस्तिष्ठन्त्यनपगा: सदा,याज्ञवल्क्यजी कहते हैं--पुरुषप्रवर! सत्त्व, रज और तम--ये तीन प्रकृतिके गुण हैं, जो सम्पूर्ण जगतमें सदा विद्यमान रहते हैं। कभी उससे अलग नहीं होते हैं
yājñavalkya uvāca | ete pradhānasya guṇās trayaḥ puruṣasattama | kṛtsnasya caiva jagatas tiṣṭhanty anapagāḥ sadā ||
യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ! സത്ത്വം, രജസ്, തമസ്—ഇവയാണ് പ്രധാനം (പ്രകൃതി) എന്നതിന്റെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ; ഇവ സമസ്ത ലോകത്തിലും നിത്യമായി നിലകൊള്ളുന്നു, ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകുന്നില്ല।
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The universe is continually constituted by the three guṇas—sattva, rajas, and tamas—understood as inseparable modes of Pradhāna (primordial Nature). Ethical and spiritual progress is framed as understanding and regulating these modes rather than imagining a world free of them.
In the Shānti Parva’s philosophical instruction, Yājñavalkya begins an explanation (in response to a royal interlocutor, traditionally Janaka in this section) by stating the foundational principle that the three guṇas pervade all beings and the entire cosmos at all times.