Shloka 11
तमप्रतिबलं भीममाकाशं ग्रसते55त्मना । आकाशमप्यभिनदन्मनो ग्रसति चाधिकम्,तदनन्तर आकाश उस अत्यन्त प्रबल एवं भयंकर वायुको स्वयं ही ग्रस लेता है। फिर गर्जन-तर्जन करनेवाले उस आकाशको उससे भी अधिक शक्तिशाली मन अपना ग्रास बना लेता है
tam apratibalaṃ bhīmam ākāśaṃ grasate ātmanā | ākāśam apy abhinadan mano grasati cādhikam ||
യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ പറഞ്ഞു— ആ അപ്രതിരോധ്യവും ഭീകരവുമായ വായുവിനെ ആകാശം തന്നെ തന്റെ ഉള്ളിൽ ഗ്രസിക്കുന്നു. ഗർജ്ജന-പ്രതിധ്വനിയോടെ നിറഞ്ഞ ആ ആകാശത്തെയും അതിലും അധികശക്തിയുള്ള മനസ്സ് ഗ്രസിക്കുന്നു.
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a hierarchy of power from gross to subtle: even vast space is ultimately overruled by the mind. Therefore, ethical and spiritual discipline should focus on mastering the mind, since it determines experience and bondage more than external conditions.
In Yājñavalkya’s discourse, a sequence of ‘swallowing’ (grasana) illustrates successive superiority: a formidable force is absorbed by space, and then space itself is surpassed by the mind. The imagery conveys that inner faculties can dominate what appears externally immense.