Shloka 16
Śuka’s Manifestation from the Araṇi (Āraṇeya-janma) — शुकजन्म (आरणेय-सम्भव)
मनश्ष्रति राजेन्द्र चारितं सर्वमिन्द्रिये:,राजेन्द्र! मन इन्द्रियोंद्वारा संचालित होकर सब विषयोंकी ओर जाता है। इन्द्रियाँ उन विषयोंको नहीं देखतीं, मन ही उन्हें निरन्तर देखता है। आँख मनके सहयोगसे ही रूपका दर्शन करती है, अपनी शक्तिसे नहीं
manas śrati rājendra cāritaṁ sarvam indriyaiḥ | rājendra! mana indriyair dvārā sañcālitaḥ sarva-viṣayān prati gacchati | indriyāṇi tān viṣayān na paśyanti; mana eva tān nirantaraṁ paśyati | cakṣuḥ manasaḥ sahāyenaiva rūpa-darśanaṁ karoti, na sva-śaktyā ||
യാജ്ഞവൽക്യൻ അരുളിച്ചെയ്തു—രാജേന്ദ്രാ! ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടനുബന്ധിച്ച അനുഭവത്തിന്റെ സമസ്ത ഗതിയും മനസ്സാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്. മനസ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ എല്ലാ വിഷയങ്ങളിലേക്കും നീങ്ങുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ സ്വയം അവയെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ‘കാണുന്നില്ല’; മനസ്സാണ് അവയെ നിരന്തരം അനുപശ്യിക്കുന്നത്. കണ്ണും മനസ്സിന്റെ സഹകരണത്താലേ രൂപം കാണൂ; സ്വന്തം സ്വതന്ത്രശക്തിയാൽ അല്ല, രാജേന്ദ്രാ।
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Perception is fundamentally a function of the mind: the senses are merely channels, while the mind is the true apprehender. Ethical self-mastery therefore requires disciplining the mind, not merely restraining the external organs.
In a didactic exchange in Śānti Parva, Yājñavalkya instructs the king on the psychology of cognition—explaining how the mind, operating through the senses, engages objects, and how even sight depends on mental attention.