Shloka 19
Śukasya Janma-yoga-phalaṁ — Vyāsasya Tapasā Putrārthaḥ (Śānti-parva 310)
मनसस्तु समुद्भधूता महा भूता नराधिप । चतुर्थ सर्गमित्येतन्मानसं विद्धि मे मतम्,राजन! मनसे पाँच सूक्ष्म महाभूत उत्पन्न हुए हैं। यह चौथा सर्ग है। मेरे मतके अनुसार इसे मानसी सृष्टि समझो
manasastu samudbhūtā mahābhūtā narādhipa | caturthaḥ sarga ity etan mānasaṃ viddhi me matam, rājan ||
യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരാധിപാ! മനസ്സിൽ നിന്ന് മഹാഭൂതങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇതാണ് നാലാം സർഗം; എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഇതിനെ മാനസ (മനോജ) സൃഷ്ടിയായി അറിയുക.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a cosmological principle: the great elements are presented as arising from mind, and this stage is classified as a distinct ‘fourth creation’ (caturtha-sarga), emphasizing the primacy of mind in the unfolding of the manifest world.
In a didactic dialogue in the Śānti Parva, the sage Yājñavalkya instructs a king, defining a specific stage of creation and directing him to understand it as mānasa—an emanation rooted in mind.