Shloka 15
Śukasya Janma-yoga-phalaṁ — Vyāsasya Tapasā Putrārthaḥ (Śānti-parva 310)
मन: षोडशकं प्राहुरध्यात्मगतिचिन्तका: । त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदा:,(ये सब मिलकर पंद्रह हैं) इनके साथ सोलहवाँ मन है। अध्यात्मगतिका चिन्तन करनेवाले तत्त्वज्ञान-विशारद तुम और दूसरे विद्वान् भी इन्हींको सोलह विकार कहते हैं
manaḥ ṣoḍaśakaṃ prāhur adhyātma-gati-cintakāḥ | tvaṃ caivānye ca vidvāṃsas tattva-buddhi-viśāradāḥ ||
അധ്യാത്മഗതിയെ ചിന്തിക്കുന്നവർ പറയുന്നു—ഈ പതിനഞ്ചിനോടൊപ്പം പതിനാറാമതായി മനസ്സ്; ഇങ്ങനെ ‘ഷോഡശകം’ പൂർണ്ണമാകുന്നു. നീയും തത്ത്വബുദ്ധിയിൽ നിപുണരായ മറ്റു പണ്ഡിതരും ഇവയെയെല്ലാം പതിനാറു വികാരങ്ങളായി അംഗീകരിക്കുന്നു.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse frames a recognized doctrinal enumeration: contemplatives of adhyātma describe a ‘sixteenfold’ set of inner modifications, with mind counted among them. The emphasis is on disciplined discernment (tattva-buddhi) that classifies the components shaping embodied experience, supporting self-knowledge and ethical steadiness.
Yājñavalkya is instructing an interlocutor (addressed as ‘you’) within the Śānti Parva’s didactic setting, appealing to the consensus of learned experts: those who reflect on the inner life describe a sixteenfold scheme, and the wise agree on this classification.