Shloka 25
इसी प्रकार प्रकृति और पुरुषकी एकता और अनेकताको समझना चाहिये। अव्यक्त प्रकृतिका पुरुषसे जो नित्य भेद है, उसके यथार्थज्ञानसे पुरुष उसके बन्धनसे मुक्त हो जाता है। इसीको मोक्ष कहा गया है ।। पज्चविंशतिकस्यास्य यो<यं देहेषु वर्तते । एष मोक्षयितव्येति प्राहुरव्यक्तगोचरात्,इस शरीरमें जो पचीसवाँ तत्त्व अन्तर्यामी पुरुष विद्यमान है, उसे अव्यक्तके कार्यभूत महत्तत्त्वादिके बन्धनसे मुक्त करना आवश्यक है, ऐसा विद्वान् पुरुष कहते हैं
prajñāpayanti—prakṛti-puruṣayoḥ aikyaṃ nānātvam caiva yathāvat boddhavyam | avyaktāyāḥ prakṛteḥ puruṣeṇa saha yo nitya-bhedaḥ, tasya tattva-jñānāt puruṣaḥ tasyā bandhanāt pramucyate; etad eva mokṣa iti || pañcaviṃśatikasyāsya yo ’yaṃ deheṣu vartate | eṣa mokṣayitavya iti prāhur avyaktagocarāt ||
ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് പ്രകൃതിയുടെയും പുരുഷന്റെയും ഏകത്വവും നാനാത്വവും ഗ്രഹിക്കേണ്ടത്. അവ്യക്തമായ പ്രകൃതി പുരുഷനിൽ നിന്ന് നിത്യമായി വ്യത്യസ്തമാണെന്ന യഥാർത്ഥജ്ഞാനം ഉദിക്കുമ്പോൾ, പുരുഷൻ അവളുടെ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു—ഇതേയാണ് മോക്ഷം എന്നു പറയുന്നത്. പണ്ഡിതർ പറയുന്നു: ദേഹങ്ങളിൽ വർത്തിക്കുന്ന ഇരുപത്തിയഞ്ചാം തത്ത്വമായ അന്തര്യാമി പുരുഷനെ, അവ്യക്തത്തിന്റെ കാര്യരൂപമായ മഹത്തത്ത്വം മുതലായവയുടെ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കേണ്ടതാണ്.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Liberation comes from discriminative knowledge: recognizing the eternal distinction between the conscious Puruṣa (the 25th tattva, indwelling witness) and the unmanifest Prakṛti along with her evolutes (such as Mahat). When this distinction is known, the Puruṣa is no longer bound by Prakṛti’s workings.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha is explaining a Sāṃkhya-style analysis of reality: how the self (Puruṣa) becomes entangled with Prakṛti’s evolutes and how, through right understanding of their relation (apparent unity yet real difference), one attains mokṣa.