Shloka 16
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
षड्विंशो5हमिति प्राज्ञो गृहमाणो5जरामर: । केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम्,“मैं पचीस तत्त्वोंसे भिन्न छब्बीसवाँ परमात्मा हूँ। नित्य ज्ञानसम्पन्न और जाननेके योग्य अजर-अमरस्वरूप हूँ,” इस प्रकार विचार करते-करते जीवात्मा केवल विवेक-बलसे ही ब्रह्मभावको प्राप्त हो जाता है, इसमें संशय नहीं है
ṣaḍviṃśo ’ham iti prājño gṛhṇāno ’jarāmaraḥ | kevalena balenaiva samatāṃ yāty asaṃśayam ||
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ ഇരുപത്തിയഞ്ച് തത്ത്വങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനായ ഇരുപത്തിയാറാമൻ; അജര-അമരമായ ആത്മാവ്; നിത്യ ജ്ഞാനസമ്പന്നനും ജ്ഞേയനും”—എന്ന് ഈ വിവേകം ദൃഢമായി ഗ്രഹിക്കുന്ന ജീവൻ, വിവേകബലം മാത്രത്താൽ തന്നെ ബ്രഹ്മഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
By firm contemplative discernment—recognizing the Self as the twenty-sixth reality beyond the twenty-five tattvas (body-mind and cosmic principles)—the jīva realizes its identity with Brahman. Liberation is presented as the fruit of viveka (discriminative knowledge) held steadily, not as a product of external force.
Vasiṣṭha instructs through a concise contemplative formula: the seeker repeatedly grasps the insight “I am the immortal Self beyond the tattvas.” This sustained inner conviction culminates in samatā—oneness/equanimity identified here with Brahman-realization.