Shloka 26
Jarā-Mṛtyu-anatikrama: Janaka–Pañcaśikha-saṃvāda
Aging and Death Cannot Be Overstepped
'जैसे मत्स्य अज्ञानवश अपनेको जलसे भिन्न नहीं समझता, उसी प्रकार मैं भी अपनी अज्ञताके कारण इस प्राकृत शरीरसे अपनेको भिन्न नहीं समझता था ।। ममास्तु धिगबुद्धस्य यो5हं मग्नमिमं पुनः । अनुवर्तितवान् मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्,“मुझ मूढ़को धिक्कार है; जो कि संसारसागरमें डूबे हुए इस शरीरका आश्रय ले मोहवश एक शरीरसे दूसरे शरीरका अनुसरण करता रहा
yathā matsyo'jñānavaśād ātmānaṃ jalād bhinnaṃ na manyate, tathāham api svājñānāt prākṛtāc charīrād ātmānaṃ bhinnaṃ na manyamāna āsam. mamāstu dhig abuddhasya yo'haṃ magnam imaṃ punaḥ, anuvartitavān mohād anyam anyaṃ janāj janam.
‘മീൻ അജ്ഞാനവശാൽ തന്നെ വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയാത്തതുപോലെ, ഞാനും എന്റെ അജ്ഞാനത്താൽ ഈ പ്രാകൃത ദേഹത്തിൽ നിന്ന് എന്നെ വേറിട്ടതായി തിരിച്ചറിയാതെ പോയി. എന്റെ മൂഢബുദ്ധിക്ക് ധിക്കാരം—സംസാരസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയവനായി ഈ ദേഹത്തെ ആശ്രയിച്ച്, മോഹവശാൽ, ഒരു ദേഹത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ദേഹത്തെ പിന്തുടർന്ന് ജന്മജന്മാന്തരങ്ങളിൽ അലഞ്ഞു.’
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that bondage arises from avidyā: mistaking the Self for the material body. Recognizing the Self as distinct from prakṛti and the body is presented as the ethical-spiritual pivot that ends the compulsive repetition of birth-to-birth identification.
Vasiṣṭha reflects with self-reproach on his former delusion. Using the fish-and-water analogy, he confesses that he once could not discern the Self from the body and therefore kept ‘following’ successive embodied states—an image for wandering in saṃsāra.