Shloka 2
Jarā-Mṛtyu-anatikrama: Janaka–Pañcaśikha-saṃvāda
Aging and Death Cannot Be Overstepped
अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै । सर्गप्रलयनिर्मुक्तां विद्यां वै पडचविंशक:,मुनियोंने सृष्टि और प्रलयरूप धर्मवाले कार्यसहित अव्यक्तको ही अविद्या कहा है तथा चौबीस तत्त्वोंसे परे जो पचीसवाँ तत्त्व परम पुरुष परमात्मा है, जो सृष्टि और प्रलयसे रहित है, उसीको विद्या कहते हैं
Vasiṣṭha uvāca: avidyām āhur avyaktam sarga-pralaya-dharmi vai | sarga-pralaya-nirmuktāṁ vidyāṁ vai pañcaviṁśakam ||
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—സൃഷ്ടിയും പ്രളയവും എന്ന ധർമ്മത്താൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന അവ്യക്തം (പ്രകൃതി) തന്നെയാണ് ഋഷികൾ ‘അവിദ്യ’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്. എന്നാൽ സൃഷ്ടി-പ്രളയാതീതമായ, ഇരുപത്തിനാലു തത്ത്വങ്ങൾക്കപ്പുറമുള്ള ഇരുപത്തിയഞ്ചാം തത്ത്വമായ പരമപുരുഷൻ, പരമാത്മാവ്—അതെയാണ് ‘വിദ്യ’ എന്നു പറയുന്നത്.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Ignorance is identification with the unmanifest prakṛti that undergoes creation and dissolution; true knowledge is recognition of the twenty-fifth principle—the Puruṣa/Paramātman—transcending the changing cycle of sarga and pralaya.
In a didactic discourse within Śānti Parva, Vasiṣṭha instructs by defining ‘avidyā’ and ‘vidyā’ in Sāṅkhya terms, contrasting the changeful cosmic principle (avyakta/prakṛti) with the changeless Supreme Self beyond the twenty-four tattvas.