Shloka 15
Jarā-Mṛtyu-anatikrama: Janaka–Pañcaśikha-saṃvāda
Aging and Death Cannot Be Overstepped
यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत् । तदा सह गुणैस्तैस्तु पजचविंशो विलीयते,योगी जब अपने योगके प्रभावसे प्रकृतिके गुण-समूहको अव्यक्त मूल प्रकृतिमें विलीन कर देता है, तब उन गुणोंका विलय होनेके साथ-साथ पचीसवाँ तत्त्व पुरुष भी परमात्मामें मिल जाता है। इस दृष्टिसे उसे भी क्षर कह सकते हैं
yadā tu guṇajālaṃ tadavyaktātmani saṃkṣipet | tadā saha guṇais tais tu pañcaviṃśo vilīyate ||
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—യോഗി യോഗബലത്താൽ ഗുണങ്ങളുടെ സമസ്ത ജാലത്തെ അവ്യക്താത്മയിൽ—മൂലപ്രകൃതിയിൽ—സംക്ഷിപ്തമാക്കി ലയിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ആ ഗുണങ്ങളുടെ ലയത്തോടൊപ്പം ഇരുപത്തിയഞ്ചാം തത്ത്വമായ പുരുഷനും പരമാത്മയിൽ ലയിക്കുന്നു. ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ അവനെയും ‘ക്ഷരം’ എന്നു പറയാം.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Liberation is described as a reversal of manifestation: the yogin withdraws the guṇas and their effects back into the unmanifest source (avyakta). With the guṇas dissolved, even the Sāṃkhya ‘twenty-fifth’ principle (Puruṣa) is spoken of as merging into the Supreme Self—highlighting a perspective in which all enumerated principles are transcended in the highest realization.
In Śānti Parva’s instruction on liberation, Vasiṣṭha explains a yogic process of dissolution (laya): the manifested qualities (guṇas) are reabsorbed into the unmanifest root, and with that reabsorption the individual conscious principle (Puruṣa, as counted among tattvas) is said to merge into the supreme reality.