Shloka 11
Jarā-Mṛtyu-anatikrama: Janaka–Pañcaśikha-saṃvāda
Aging and Death Cannot Be Overstepped
राजन! मैंने तुम्हारे समक्ष यथार्थरूपसे विद्यासहित अविद्याका विशेषरूपसे वर्णन किया है। अब जो क्षर और अक्षर तत्त्व कहे गये हैं; उनके विषयमें मुझसे सुनो ।। उभावेवाक्षरावुक्तावुभावेतावनक्षरौ । कारणं तु प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं तु ज्ञानतः,सांख्यमतमें प्रकृति और पुरुष दोनोंको ही अक्षर कहा गया है तथा ये ही दोनों क्षर भी हैं। मैं अपने ज्ञानके अनुसार इसका यथार्थ कारण बतलाता हूँ
rājan! mayā tava samakṣaṃ yathārtharūpeṇa vidyāsahitā avidyā viśeṣarūpeṇa varṇitā. idānīṃ ye kṣara-akṣara-tattve uktau, tayoḥ viṣaye mattaḥ śṛṇu. ubhāv evākṣarāv uktāv ubhāv etāv anākṣarau. kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yāthātathyaṃ tu jñānataḥ.
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! വിദ്യയോടുകൂടിയ അവിദ്യയുടെ യഥാർത്ഥസ്വരൂപം ഞാൻ മുമ്പേ നിന്റെ മുമ്പിൽ പ്രത്യേകമായി വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇനി ക്ഷരവും അക്ഷരവും എന്ന തത്ത്വങ്ങളെക്കുറിച്ച് എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്ക. സാംഖ്യമതത്തിൽ പ്രകൃതിയും പുരുഷനും—ഇരുവരെയും ‘അക്ഷര’മെന്ന് വിളിക്കുന്നു; അതുപോലെ ഇരുവരെയും ‘ക്ഷര’മെന്നും പറയുന്നു. എന്റെ ജ്ഞാനപ്രകാരം ഇതിന്റെ യഥാർത്ഥ കാരണം യഥാതഥ്യമായി ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Vasiṣṭha prepares to resolve an apparent contradiction: Sāṅkhya calls both Prakṛti and Puruṣa ‘akṣara’ (imperishable), yet they are also described as ‘kṣara’ (perishable). The teaching points to careful definition—what is ‘imperishable’ in one sense (as enduring principles) may still be ‘perishable’ in another (as involved with change, manifestation, or conditioned description).
In the Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha addresses a king and continues a philosophical discourse. Having already distinguished knowledge and ignorance, he now turns to the kṣara/akṣara doctrine and promises to explain, from his understanding, why Sāṅkhya language can apply both labels to Prakṛti and Puruṣa.