Shloka 39
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
अन्यदेव च क्षेत्र स्थादन्य: क्षेत्रज्ञ उच्यते । क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्त ज्ञाता वै पजचविंशक:,वास्तवमें क्षेत्र अन्य वस्तु है और क्षेत्रज्ञ अन्य। क्षेत्र अव्यक्त कहा गया है और क्षेत्रज्ञ उसका ज्ञाता पचीसवाँ तत्त्व आत्मा है
anyad eva ca kṣetraṃ syād anyaḥ kṣetrajña ucyate | kṣetram avyaktam ity uktaṃ jñātā vai pañcaviṃśakaḥ ||
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു— ‘ക്ഷേത്രം’ ഒരു വസ്തുവാണ്; ‘ക്ഷേത്രജ്ഞൻ’ അതിൽ നിന്ന് വേറെയാണെന്ന് പറയുന്നു. ക്ഷേത്രം ‘അവ്യക്തം’ എന്നു വിവക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ ജ്ഞാതാവ് ഇരുപത്തിയഞ്ചാം തത്ത്വമായ ആത്മാവാണ്—അവൻ തന്നെയാണ് അതിനെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നത്.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
It teaches viveka (discrimination) between the unmanifest ‘field’ (kṣetra—prakṛti/body-mind and its subtle basis) and the conscious ‘knower of the field’ (kṣetrajña). The knower is identified as the twenty-fifth principle, the ātman/puruṣa, distinct from the 24 constituents of prakṛti.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha is explaining a Sāṅkhya-style framework: reality is analyzed into the experienced domain (kṣetra, described as avyaktā) and the experiencer (kṣetrajña), emphasizing their separateness to guide the listener toward self-knowledge and liberation.