Shloka 27
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
एवमप्यनुमानेन हालिड्रमुपल भ्यते । पजञ्चविंशतिमस्तात लिड्लेषु नियतात्मक:
evam apy anumānena hālīdram upalabhyate | pañcaviṁśatim astāt liṅgeṣu niyatātmakaḥ ||
ഇങ്ങനെ അനുമാനത്തിലൂടെ ലിംഗങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ശുദ്ധചൈതന്യസ്വരൂപമായ ആത്മാവിനെയും ഗ്രഹിക്കാം. ദൃശ്യത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ സൂര്യൻ ദൃശ്യവസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് വേറെയെന്ന് എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ ജ്ഞാനസ്വഭാവമായ ആത്മാവും ജ്ഞേയങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നതിനാൽ അവയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ സത്തയായി നിലകൊള്ളുന്നു. പ്രിയവത്സ, ആ ആത്മാവാണ് ഇരുപത്തിയഞ്ചാമത്തെ തത്ത്വം; അത് എല്ലാ ലിംഗങ്ങളിലും സ്ഥിരവും നിത്യവുമായി വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The Self (ātman/puruṣa) is not an object among objects; it is the illuminator of all knowables. Therefore it is known not by direct sensory grasp but by inference—recognizing that whatever is revealed requires a revealer. This Self is identified as the twenty-fifth principle (puruṣa) that pervades all embodied states.
Vasiṣṭha is instructing a listener (addressed affectionately as ‘dear one’) in discriminative knowledge: distinguishing consciousness from the ‘liṅgas’—the marks or constituents associated with embodiment. He uses an inference-based analogy (and, in the accompanying gloss, the sun’s illumination) to argue that the knower is distinct from the known.