Shloka 53
अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa
अतपास्तप आत्मानमगतिग्गतिमात्मन: । अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मन:,वह कभी तप नहीं करता तो भी अपनेको तपस्वी मानता है। कहीं गमन नहीं करता तो भी अपनेको आने-जानेवाला समझता है। संसाररहित होकर भी अपनेको संसारी और निर्भय होकर भी अपनेको भयभीत मानता है। यद्यपि वह अक्षर (अविनाशी) है तो भी अपनेको क्षर (नाशवान) समझता है तथा बुद्धिसे परे होनेपर भी बुद्धिमत्ताका अभिमान रखता है
atapās tapa ātmānam agatiṁ gatim ātmanaḥ | abhavo bhavam ātmānam abhayo bhayam ātmanaḥ ||
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—തപസ്സു ചെയ്യാതിരുന്നിട്ടും സ്വയം തപസ്വിയെന്ന് കരുതുന്നു; എവിടെയും പോകാതിരുന്നിട്ടും സ്വയം ഗമനശീലനെന്ന് ധരിക്കുന്നു. ഭവം (സംസാരം) ഇല്ലാത്തവനായിട്ടും സ്വയം സംസാരിയെന്ന് കരുതുന്നു; നിർഭയനായിട്ടും സ്വയം ഭീതനെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that bondage often arises from misidentification: the mind attributes to the Self qualities it does not possess (austerity/non-austerity, motion/non-motion, worldly becoming/non-becoming, fearlessness/fear). Ethical clarity and liberation begin by seeing through these false self-notions.
Vasiṣṭha is instructing his listener in a reflective, renunciatory discourse typical of the Śānti Parva: he diagnoses the inner error by which a person superimposes contradictory states upon the Self, thereby sustaining confusion and suffering.