Shloka 45
अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa
स एवं फलमाप्रोति त्रिषु लोकेषु मुर्तिमान् । जो इस प्रकार शुभाशुभ फल देनेवाला कर्म करता है, वही तीनों लोकोंमें शरीर धारण करके इन उपर्युक्त फलोंको पाता है || ४४ $ ।। प्रकृति: कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् । प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा,वास्तवमें तो प्रकृति ही शुभाशुभ फल देनेवाले कर्मोका अनुष्ठान करती है और तीनों लोकोंमें इच्छानुसार विचरण करनेवाली वह प्रकृति ही उन कर्मोंका फल भोगती है (किंतु पुरुष अज्ञानके कारण कर्ता-भोक्ता बन जाता है)
sa eva phalam āpnoti triṣu lokeṣu mūrtimān | prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam | prakṛtiś ca tad aśnāti triṣu lokeṣu kāmagā |
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ദേഹധാരിയായ ജീവൻ തന്നെയാണ് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ഫലം പ്രാപിക്കുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ശുഭാശുഭ ഫലസ്വഭാവമുള്ള കര്മ്മങ്ങൾ നടത്തുന്നത് പ്രകൃതിയാണ്; മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ഇഷ്ടാനുസാരം സഞ്ചരിക്കുന്ന അതേ പ്രകൃതിയാണ് ആ കര്മ്മഫലങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് ഭോഗിക്കുന്നത്. പുരുഷൻ അജ്ഞാനവശാൽ തന്നെ കര്ത്താവും ഭോക്താവുമെന്നു കരുതുന്നു.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes apparent and ultimate agency: although the embodied individual seems to reap results, in philosophical truth actions and their enjoyments belong to Prakṛti; the puruṣa identifies with doership and enjoyership due to ignorance.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Vasiṣṭha explains a Sāṅkhya-style account of karma and experience, shifting responsibility from an eternal self to Prakṛti’s guṇa-driven activity, while noting that mistaken identification binds the self.