Shloka 423
अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa
तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते । इसी तरह बारी-बारीसे वह जीव मानव-योनिसे नरकमें (और नरकसे मानवयोनिमें) आता-जाता रहता है। आत्मासे भिन्न तथा आत्माके गुण चैतन्य आदिसे युक्त जो इन्द्रियोंका समुदाय शरीरमें ऐसी भावना रखता है कि “यह मैं हूँ” वही देवलोक, मनुष्यलोक, नरक तथा तिर्यग्योनिमें जाता है
tena deva-manuṣyeṣu niraye copapadyate |
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു— ആ മിഥ്യാ ‘ഞാൻ’ എന്ന അഭിമാനത്താൽ ജീവൻ ദേവലോകത്തിലും മനുഷ്യലോകത്തിലും ജനിക്കുന്നു; നരകത്തിലേക്കും പതിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു— മനുഷ്യജന്മത്തിൽ നിന്ന് നരകത്തിലേക്കും, നരകത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും മനുഷ്യജന്മത്തിലേക്കും. ആത്മാവിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ, ശരീരത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ഇന്ദ്രിയസമൂഹത്തെ—ചൈതന്യാദി ഗുണങ്ങളാൽ യുക്തമെന്ന് കരുതി—“ഇതുതന്നെ ഞാൻ” എന്ന് ധരിക്കുന്നതിനാൽ അവൻ ദേവലോകം, മനുഷ്യലോകം, നരകം, തിര്യഗ്യോനി എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഗമിക്കുന്നു.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Misidentifying the Self with the body and senses (the ‘I am this’ notion) becomes the cause of repeated transmigration, leading to births in higher and lower realms—including heaven, human life, and hell.
Vasiṣṭha is explaining the mechanism of saṃsāra: due to egoic identification with the sensory aggregate in the body, the jīva repeatedly attains different states of existence, cycling through various realms.