Shloka 316
अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa
रश्मिजालमिवादित्यस्तत् तत्काले नियच्छति । प्रकृतिदेवी ही जगत्की सृष्टि और प्रलय करती है। जैसे सूर्य प्रतिदिन प्रातःकाल अपनी किरणोंको सब ओर फैलाता और सायंकालमें अपने किरण-जालको समेट लेता है
raśmijālam ivādityas tat tatkāle niyacchati | prakṛtidevī hi jagat sṛṣṭiṃ ca pralayaṃ ca karoti | yathā sūryaḥ pratidinaṃ prātaḥkāle svāḥ raśmīḥ sarvato vistarayati sāyaṃkāle ca svaṃ raśmijālaṃ saṃharati, tathā ādipuruṣo brahmā svasya dina-kalpasya ārambhe triguṇān vistarayati ante ca sarvān saṃhṛtya kevala eva avaśiṣyate |
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു— സൂര്യൻ യഥാകാലം തന്റെ കിരണജാലം പിൻവലിക്കുന്നതുപോലെ, പ്രകൃതിദേവി ജഗത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയും പ്രളയവും നടത്തുന്നു. സൂര്യൻ പ്രതിദിനം പ്രഭാതത്തിൽ തന്റെ കിരണങ്ങൾ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും പരത്തി, സായാഹ്നത്തിൽ അതേ കിരണജാലം സംഹരിക്കുന്നതുപോലെ, ആദിപുരുഷനായ ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ ദിനമായ—കൽപത്തിന്റെ—ആരംഭത്തിൽ ത്രിഗുണങ്ങളെ വിപുലീകരിക്കുകയും, അവസാനം എല്ലാം സംഹരിച്ച് ഏകാകിയായി നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നു.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Cosmic manifestation is cyclical: Prakṛti, through the play of the three guṇas, unfolds the universe and later withdraws it. The simile of the Sun’s rays teaches that expansion and retraction occur according to an ordered time, encouraging a view of change as lawful and impersonal rather than random.
Vasiṣṭha is explaining a cosmological principle using a vivid daily image. He compares the Sun spreading and gathering its rays to Brahmā’s ‘day’ (kalpa), during which the guṇas expand into creation and are later reabsorbed at dissolution, leaving the primordial principle alone.