Shloka 28
अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa
अज्ञानवश वह अपनेमें सत्त्व, रज, तम-इन त्रिविध गुणों और धर्म, अर्थ एवं कामका अभिमान कर लेता है ।। प्रकृत्या55त्मानमेवात्मा एवं प्रविभजत्युत । स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रिया:
ajñānavaśaḥ sa ātmany eva sattva-rajas-tamaḥ—iti trividha-guṇānāṃ ca dharma-artha-kāmānāṃ cābhimānaṃ karoti || prakṛtyā ātmānam evātmā evaṃ pravibhajaty uta | svadhākāra-vaṣaṭkārau svāhākāra-namaskriyāḥ ||
അജ്ഞാനവശാൽ അവൻ സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് എന്ന ത്രിഗുണങ്ങളെയും ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവയെയും ‘എന്റെത്’ എന്നു കരുതി അഭിമാനിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ ബലത്താൽ ആത്മാവുതന്നെ ആത്മാവിനെ ഇങ്ങനെ പലവിധമായി വിഭജിക്കുന്നു—‘സ്വധാ’, ‘വഷട്’ എന്ന മന്ത്രോച്ചാരണങ്ങൾ, ‘സ്വാഹാ’കാരവും നമസ്കാര-ക്രിയകളും മുതലായവയിലും താനേ താനായി തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ട്.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that ignorance makes one falsely identify the Self with nature’s guṇas and with life-goals (dharma, artha, kāma), and even with ritual roles and formulae. This egoic ‘I’ and ‘mine’ is a superimposition; liberation requires discerning the Self as distinct from prakṛti and its conditioned activities.
Vasiṣṭha is instructing about the inner cause of bondage: the mind, under prakṛti and ajñāna, fragments identity into many labels—ethical, economic, sensual, and ritual—thereby obscuring the true Self. The passage functions as a philosophical admonition within Śānti Parva’s teachings on peace and liberation.