Shloka 96
प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम् | परं नारायणात्मान निर्दद प्रकृते: परम्,भरतनन्दन! धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर! परब्रह्म परमात्मा सात््विक, राजस और तामस गुणोंको एवं बुद्धि, मन, आकाश, वायु, तेज, जल, और पृथ्वी-इन सबके सम्पूर्ण गुणोंको तथा अन्य सब वस्तुओंको भी अपने गुणोंद्वारा व्याप्त करके सभी क्षेत्रज्ञों (जीवात्माओं) में स्थित हैं, प्रभो! जैसे शिष्य अपने गुरुके पीछे चलते हैं, उसी प्रकार मन, इन्द्रियाँ और शुभाशुभ कर्म भी उस जीवात्माके पीछे-पीछे चलते हैं। जब जीवात्मा इन्द्रियों और प्रकृतिको भी लाँचकर जाता है, तब उस नारायणस्वरूप अविनाशी परमात्माको प्राप्त हो जाता है, जो द्वन्द्ररहित और मायासे अतीत है
prakṛtiṃ cāpyatikramya gacchaty ātmānam avyayam | paraṃ nārāyaṇātmānaṃ nirdvandvaṃ prakṛteḥ param | bharatanandana dharmātmā rājā yudhiṣṭhira |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— ജീവാത്മാവ് പ്രകൃതിയെയും (ഭൗതികപ്രകൃതിയെ) അതിക്രമിച്ച് മുന്നോട്ട് പോകുമ്പോൾ, ദ്വന്ദ്വരഹിതനും മായാതീതനും ആയ നാരായണസ്വരൂപ അവ്യയ പരമാത്മാവിനെ പ്രാപിക്കുന്നു. ഭരതനന്ദനാ, ധർമ്മാത്മാവായ രാജാ യുധിഷ്ഠിരാ! ആ പരബ്രഹ്മ പരമാത്മാവ് സാത്ത്വിക-രാജസ-താമസ ഗുണങ്ങളെയും, ബുദ്ധി, മനസ്, ആകാശം, വായു, തേജസ്, ജലം, ഭൂമി—ഇവയുടെ സമസ്ത ഗുണങ്ങളെയും, മറ്റ് എല്ലാ പദാർത്ഥങ്ങളെയും തന്റെ ശക്തിയാൽ വ്യാപിപ്പിച്ച്, എല്ലാ ക്ഷേത്രജ്ഞന്മാരിലും (ജീവാത്മാക്കളിലും) അന്തര്യാമിയായി നിലകൊള്ളുന്നു. ശിഷ്യൻ ഗുരുവിനെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ശുഭാശുഭ കർമ്മങ്ങളും ദേഹിയെ പിന്തുടരുന്നു. ദേഹി ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും പ്രകൃതിയെയും വിട്ട് പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യുമ്പോൾ, മായാതീതനും ദ്വന്ദ്വസ്പർശരഹിതനും ആയ ആ നാരായണരൂപ അവിനാശി പരമാത്മാവിനെ പ്രാപിക്കുന്നു।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is described as the self’s transcendence of Prakṛti and the senses, culminating in realization/attainment of the imperishable Supreme—Nārāyaṇa—who is beyond the guṇas and all dualities. Ethical causality (śubha-aśubha karma) follows the embodied self, so freedom requires going beyond identification with mind, senses, and material nature.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues his post-war teaching to King Yudhiṣṭhira, explaining the metaphysical structure of reality (guṇas, elements, mind/intellect) and how the jīva is accompanied by mind, senses, and karma, until—through transcendence—it reaches the Supreme Nārāyaṇa, beyond māyā and duality.