Shloka 27
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
इन्द्रिय और इन्द्रियोंक विषय--ये सब-के-सब शरीरके भीतर स्थित हैं। मोक्ष परम दुर्लभ वस्तु है। इन सब बातोंको वेदोंके स्वाध्यायपूर्वक भलीभाँति समझ ले ।। प्राणापानौ समान॑ं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः । अधश्वैवानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुन:,प्राण, अपान, समान, व्यान और उदान--से पाँच प्राणवायु हैं। अधोगामी वायु छठा और ऊर्ध्वगामी प्रवह नामक वायु सातवाँ है। ये वायुके जो सात भेद हैं, इनमेंसे प्रत्येकके सात-सात भेद और हो जाते हैं। इस प्रकार कुल उनचास वायु होते हैं। अनेक प्रजापति, अनेक ऋषि तथा मुक्तिके अनेकानेक उत्तम मार्ग हैं। इन सबकी जानकारी प्राप्त करनी चाहिये
indriyāṇi ca indriyaviṣayāś ca sarve śarīrasya antar eva sthitāḥ. mokṣaḥ paramadurlabhaḥ. etad sarvaṃ vedānāṃ svādhyāyapūrvakaṃ samyag avagacchet. prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ; adhaś caivānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥ.
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും എല്ലാം ദേഹത്തിനകത്തുതന്നെ സ്ഥാപിതമാണ്. മോക്ഷം പരമദുർലഭം; അതിനാൽ വേദസ്വാധ്യായത്തിന്റെ പിന്തുണയോടെ ഈ കാര്യങ്ങൾ സമ്യകമായി ഗ്രഹിക്കണം. പ്രാണൻ, അപാനൻ, സമാനൻ, വ്യാനൻ, ഉദാനൻ എന്നിങ്ങനെ അഞ്ചു പ്രാണവായുക്കളെ തത്ത്വതഃ അറിഞ്ഞും, അധോഗാമിയായ വായുവിനെയും, പിന്നെയും ഊർധ്വഗാമിയായ ‘പ്രവഹ’ എന്ന വായുവിനെയും അറിയുക. വായുവിന്റെ ഈ ഏഴ് വിഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് വീണ്ടും അനേകം ഉപവിഭാഗങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ഈ വിവേചനത്തിലൂടെ ഋഷികൾ ഉപദേശിച്ച മോക്ഷമാർഗങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം ബോധ്യപ്പെടുന്നു।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation requires disciplined understanding: recognize that sensory experience is rooted within the body-mind system, and study the Vedic and yogic analysis of the vital airs (prāṇas). Mastery begins with clear knowledge of how prāṇa and the other vāyus function, supporting restraint and inner inquiry aimed at mokṣa.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on the means to peace and release. Here he shifts to an inner, yogic framework—mapping senses and vital winds—presenting a technical basis for self-control and contemplative practice.