Shloka 21
तेजो वायौ तु संसक्त वायुं नभसि चाश्रितम् | नभो महति संयुक्त महद् बुद्धौ च संश्रितम्,गतिका आधार विष्णु, बलका इन्द्र, उदरका अग्नि तथा पृथ्वीदेवीका आधार जल है। झलका तेज, तेजका वायु, वायुका आकाश, आकाशका आश्रय महत्तत्त्व अर्थात् महत्तत्त्वका कार्य अहंकार है और अहंकारका अधिष्ठान समष्टि बुद्धि है
tejo vāyau tu saṁsaktaṁ vāyuṁ nabhasi cāśritam | nabho mahati saṁyuktaṁ mahad buddhau ca saṁśritam ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— തേജസ് വായുവിനോടു ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നു; വായു ആകാശത്തിൽ ആശ്രിതമാണ്. ആകാശം മഹത്തത്ത്വത്തോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നു; മഹത്തത്ത്വം സമഷ്ടി-ബുദ്ധിയിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
That the manifest elements and forces are mutually dependent and ultimately grounded in subtler principles (space, mahat, buddhi). The verse encourages seeing causality and support-relationships behind appearances, a step toward discernment (viveka) and dharmic clarity.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on higher knowledge and right understanding. Here he presents a Sāṅkhya-like sequence linking the elements (fire, wind, space) to cosmic principles (mahat, buddhi) to explain how the world is structured and sustained.