Shloka 59
Saṃhāra-krama (The Sequence of Cosmic Dissolution) — Yājñavalkya’s Discourse
तमश्न कष्ट सुमहद् रजश्न सत्त्वं विशुद्ध प्रकृति परां च । सिद्धि च देवीं वरुणस्य पत्नीं तेजश्न कृत्स्नं सुमहच्च धैर्यम्,महात्मन्! योगसिद्ध महात्मा पुरुष यदि चाहे तो तुरंत ही मुक्त होकर महान् परब्रह्मके स्वरूपको प्राप्त कर लेता है अथवा वह अपने योगबलसे भगवान् ब्रह्मा, वरदायक विष्णु, महादेवजी, धर्म, छः मुखोंवाले कार्त्तिकेय, ब्रह्माजीके महानुभाव पुत्र सनकादि, कष्ट-दायक तमोगुण, महान् रजोगुण, विशुद्ध सत्त्वगुण, मूल प्रकृति, वरुणपत्नी सिद्धिदेवी, सम्पूर्ण तेज, महान् धैर्य, ताराओंसहित आकाशमें प्रकाशित होनेवाले निर्मल तारापति चन्द्रमा, विश्वेदेव, नाग, पितर, सम्पूर्ण पर्वत, भयंकर समुद्र, सम्पूर्ण नदी-समुदाय, वन, मेघ, नाग, वृक्ष, यक्ष, दिशा, गन्धर्वगण, समस्त पुरुष और स्त्री--इनमेंसे प्रत्येकके पास पहुँचकर उसके भीतर प्रवेश कर सकता है
bhīṣma uvāca | tamaś ca kaṣṭaṃ sumahad rajaś ca sattvaṃ viśuddhaṃ prakṛtiṃ parāṃ ca | siddhiṃ ca devīṃ varuṇasya patnīṃ tejaś ca kṛtsnaṃ sumahac ca dhairyam ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—യോഗിക്ക് കഠിനവും പീഡകവുമായ തമോഗുണത്തിലും, മഹത്തായ രജോഗുണത്തിലും, വിശുദ്ധമായ സത്ത്വഗുണത്തിലും പ്രവേശിക്കാം; പരമപ്രകൃതിയിലും പ്രവേശിക്കാം; വരുണന്റെ പത്നിയായ സിദ്ധിദേവിയിലും, സമഗ്രമായ തേജസ്സിലും മഹാധൈര്യത്തിലുമെല്ലാം പ്രവേശിക്കാം. ഇങ്ങനെ യോഗസിദ്ധനായ മഹാത്മാവ് ഇച്ഛിച്ചാൽ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ മോചിതനായി പരബ്രഹ്മസ്വരൂപം പ്രാപിക്കും; അല്ലെങ്കിൽ യോഗബലത്തോടെ ഈ തത്ത്വങ്ങളിലേക്കും ദിവ്യസ്ഥാനങ്ങളിലേക്കും എത്തി അവയിൽ പ്രവേശിക്കും।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A yogin perfected in yoga can, by will and yogic power, transcend ordinary embodiment: either attain immediate liberation and realize the supreme Brahman, or deliberately enter various cosmic principles (the guṇas, Prakriti) and divine powers (such as Siddhi), showing mastery over the constituents of nature rather than being bound by them.
In Shanti Parva’s instruction on liberation and yogic attainment, Bhishma continues his discourse to Yudhishthira, listing the cosmic principles and divine stations that an accomplished yogin can reach and ‘enter,’ emphasizing the extraordinary scope of yogic mastery alongside the higher option of final liberation.