Shloka 19
शत्रुदमन! जैसे निर्बल पक्षी सूक्ष्म जालमें फँसकर बन्धनको प्राप्त हो अपने प्राण खो देते हैं और बलवान् पक्षी जाल तोड़कर उसके बन्धनसे मुक्त हो जाते हैं, उसी प्रकार कर्मजनित बन्धनोंसे बँधे हुए निर्बल योगी सर्वथा नष्ट हो जाते हैं, किंतु परंतप! योगबलसे सम्पन्न योगी सब प्रकारके बन्धनोंसे छुटकारा पा जाते हैं ।। अल्पकश्न यथा राजन वदह्लि: शाम्यति दुर्बल: । आक्रान्त इन्धनै: स्थूलैस्तद्वद् योगोडबल: प्रभो,राजन! जैसे अल्प होनेके कारण दुर्बल अग्निपर बड़े-बड़े मोटे ईँधन रख देनेसे वह जलनेके बजाय बुझ जाती है, प्रभो! उसी प्रकार निर्बल योगी महान् योगके भारसे दबकर नष्ट हो जाता है
śatrudamana! yathā nirbala-pakṣiṇaḥ sūkṣma-jāle phasītvā bandhanaṃ prāpya prāṇān jahati, balavantaḥ pakṣiṇaś ca jālaṃ bhittvā tasya bandhanād vimucyante, tathā karma-janita-bandhanaiḥ baddhā nirbalā yoginaḥ sarvathā naśyanti; kintu parantapa! yoga-balena sampannā yoginaḥ sarva-bandhanebhyaḥ pramucyante. alpakāgniḥ yathā rājan vahnīḥ śāmyati durbalaḥ, ākrānta indhanaiḥ sthūlaiḥ; tadvat yogaḥ durbalaḥ prabho—rājan! yathā alpatvāt durbalo ’gniḥ sthūla-indhana-bhāreṇa dīpyamānaḥ na bhavati, api tu śāmyati, tathā nirbalo yogī mahato yogasya bhāreṇa pīḍitaḥ praṇaśyati.
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുദമന! സൂക്ഷ്മജാലത്തിൽ കുടുങ്ങി ബന്ധനം പ്രാപിച്ച ദുർബല പക്ഷി പ്രാണം നഷ്ടപ്പെടുന്നു; ബലവാൻ പക്ഷി ജാലം പൊട്ടിച്ച് ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു. അതുപോലെ കർമജന്യ പാശങ്ങളിൽ ബന്ധിതരായ ദുർബല യോഗികൾ പൂർണ്ണമായി നശിക്കുന്നു. എന്നാൽ പരന്തപ! യോഗബലസമ്പന്നരായ യോഗികൾ എല്ലാ തരത്തിലുള്ള ബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തി നേടുന്നു. രാജാവേ! ചെറുതും ദുർബലവുമായ അഗ്നിയുടെ മേൽ ഭാരമുള്ള കട്ടിയുള്ള വിറകുകൾ കൂമ്പാരമാക്കിയാൽ അത് കത്താതെ അണഞ്ഞുപോകും; അതുപോലെ പ്രഭോ! ദുർബല সাধകൻ മഹായോഗത്തിന്റെ ഭാരത്തിൽ ഞെരിഞ്ഞ് ഫലം പ്രാപിക്കുന്നതിന് പകരം നശിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Yoga must be undertaken with adequate inner strength and preparation; otherwise, the practitioner remains trapped in karma-born bondage and may be harmed by attempting a ‘great’ discipline without capacity. True yogic power breaks bonds and leads toward freedom.
In Shanti Parva, Bhishma instructs the king on dharma and spiritual practice. Here he uses two analogies—birds in a net and a small fire smothered by heavy logs—to contrast weak, unprepared yogins who fail with strong, well-endowed yogins who attain release.