Shloka 44
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणमेव च । पश्यन् भूयिष्ठशो लोके को मोक्ष नाभिपूजयेत्
apatyānāṁ ca vaiguṇyaṁ janaṁ viguṇam eva ca | paśyan bhūyiṣṭhaśo loke ko mokṣaṁ nābhipūjayet ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഈ ലോകത്ത് സ്വന്തം മക്കളുടെ ഗുണഹീനതയുടെ ദുഃഖവും കാണേണ്ടിവരും; വിരുദ്ധമോ ദോഷഭരിതമോ ആയ സ്വഭാവമുള്ള ആളുകളുമായും ബന്ധങ്ങൾ കുടുങ്ങിപ്പോകും. ഇവിടെ ഭൂരിഭാഗവും ക്ലേശം തന്നെയായിരിക്കെ, മോക്ഷത്തെ ആദരിക്കാത്തവൻ ആരുണ്ട്? അതിനെ തേടാത്തവൻ ആരുണ്ട്?
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Worldly life repeatedly confronts one with moral and emotional distress—even through one’s own family and social ties—so valuing moksha is a rational and ethical response grounded in dispassion (vairagya).
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and the goals of life, Bhishma continues advising Yudhishthira by pointing to common worldly disappointments as reasons a thoughtful person should esteem liberation.