Shloka 30
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
'जो प्राणियोंके जन्म, मृत्यु और चेष्टाओंको ठीक-ठीक जानता है, वह भी इस संसारमें मुक्त ही है! ।।
bhīṣma uvāca | yaḥ prāṇināṃ janma-mṛtyu-ceṣṭāḥ samyag yathāvat jānāti sa api asmin saṃsāre mukta eva | prasthaṃ vāha-sahasreṣu yātrārthaṃ caiva koṭiṣu | prāsāde mañcakaṃ sthānaṃ yaḥ paśyati sa mucyate ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ജീവികളുടെ ജനനം, മരണം, ചലനങ്ങൾ എന്നിവ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നവൻ ഈ ലോകത്തിൽ വസിച്ചാലും മുക്തനാണ്. അതുപോലെ, ആയിരക്കണക്കിന് വണ്ടികളിലും കോടിക്കണക്കിന് യാത്രാസാധനങ്ങളിലും ഇടയിൽ പോലും ജീവിതനിർവാഹത്തിന് ഒരു പ്രസ്ഥമാത്രം മതി എന്നു കരുതി അധികം ശേഖരിക്കാത്തവൻ; മഹാപ്രാസാദത്തിലും തനിക്കായി കിടക്ക വിരിക്കാൻ വേണ്ട ചെറിയ ഇടം മാത്രം മതി എന്നു കാണുന്നവൻ—അവൻ മോചിതനാകുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is supported by right understanding and contentment: knowing the realities of life (birth, death, and the drives of beings) and limiting one’s wants to what is truly necessary—food enough to live and space enough to rest—cuts the roots of greed and attachment.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and the path toward peace and freedom. Here he uses vivid measures—prastha of food amid vast stores, and a small bed-space within a palace—to illustrate inner renunciation even while living amid abundance.