Shloka 28
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
आत्मभावं तथा स्त्रीषु मुक्तमेव पुन: पुन: । यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः,“जो सदा योगयुक्त रहकर स्त्रियोंके प्रति अपने भाव (अनुराग या आसक्ति)-को निवृत्त हुआ ही देखता है अर्थात् जिसकी स्त्रियोंके प्रति भोग्यबुद्धि नहीं होती, वही वास्तवमें मुक्त है!
ātmabhāvaṃ tathā strīṣu muktam eva punaḥ punaḥ | yaḥ paśyati sadā yukto yathāvanmukta eva saḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—സദാ യോഗനിയമത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, സ്ത്രീകളോടുള്ള തന്റെ അന്തർഭാവം വീണ്ടും വീണ്ടും ‘മുക്തം തന്നേ’ എന്ന് കാണുന്നവൻ—അഥവാ ഭോഗബുദ്ധിയും ആസക്തിയും ഇല്ലാത്തവൻ—യഥാർത്ഥദർശി; സത്യത്തിൽ മുക്തൻ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is marked by inner freedom from craving and possessive, pleasure-seeking attitudes—here exemplified as the absence of objectifying desire toward women—maintained through steady yogic discipline and clear self-awareness.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and moksha, Bhishma continues advising on self-mastery: he defines a practical sign of true freedom as the mind’s settled detachment, verified repeatedly through honest inner observation.