Shloka 35
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान् वेद सर्वतः । परिद्रष्टा गुणानां तु संस्रष्टा मन्यते यथा,सत्त्व आदि गुण जड होनेके कारण आत्माको नहीं जानते; परंतु आत्मा चेतन है, इसलिये गुणोंको पूर्णरूपसे जानता है। वह गुणोंका साक्षी है तथापि मूढ़ मनुष्य उसे गुणोंसे संश्लिष्ट या संयुक्त समझते हैं
na guṇā vidur ātmānaṃ sa guṇān veda sarvataḥ | paridraṣṭā guṇānāṃ tu saṃsraṣṭā manyate yathā ||
ഗുണങ്ങൾ ജഡമായതിനാൽ ആത്മാവിനെ അറിയുന്നില്ല; എന്നാൽ ആത്മാവ് ചൈതന്യമാകയാൽ ഗുണങ്ങളെ എല്ലായ്പ്പോഴും അറിയുന്നു. അവൻ ഗുണങ്ങളുടെ സാക്ഷി-ദർശിയാണ്; എങ്കിലും മോഹിതർ അവനെ ഗുണങ്ങളോടു കലർന്നവനെന്നു കരുതുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The guṇas, being insentient aspects of material nature, cannot apprehend the conscious Self; rather, the Self illuminates and knows the guṇas. Liberation-oriented discernment comes from recognizing the Self as the witness, not as something truly compounded with sattva, rajas, and tamas.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma continues his philosophical teaching, clarifying the relation between the conscious ātman and the material guṇas, and correcting the common delusion that the Self is inherently entangled with them.