Previous Verse
Next Verse

Shloka 11

जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः

Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry

रूप॑ चक्षुविपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरुच्यते । घ्रेयं प्राणं शरीरं च एते भूमिगुणा: स्मृता:,रूप, नेत्र और परिपाक--इन तीन गुणोंके रूपमें तेजकी ही स्थिति बतायी जाती है। गन्ध, प्राण तथा शरीर--ये तीनों भूमिके गुण माने गये हैं

rūpaṃ cakṣurvipākaś ca trividhaṃ jyotir ucyate | ghreyaṃ prāṇaṃ śarīraṃ ca ete bhūmiguṇāḥ smṛtāḥ ||

രൂപം, ചക്ഷു, വിപാകം (ജീർണ്ണം/പരിവർത്തനം)—ഈ മൂന്നിലൂടെ തേജസ് തത്ത്വം പറയപ്പെടുന്നു. ഗന്ധം, പ്രാണൻ, ശരീരം—ഈ മൂന്നും ഭൂമിയുടെ ഗുണങ്ങളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

रूपम्form/colour (visible form)
रूपम्:
Karta
TypeNoun
Rootरूप
FormNeuter, Nominative, Singular
चक्षुःeye/vision
चक्षुः:
Karta
TypeNoun
Rootचक्षुस्
FormNeuter, Nominative, Singular
विपाकःripening/maturation; digestion (resultant transformation)
विपाकः:
Karta
TypeNoun
Rootविपाक
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
त्रिविधम्threefold
त्रिविधम्:
Karta
TypeAdjective
Rootत्रिविध
FormNeuter, Nominative, Singular
ज्योतिःlight/tejas
ज्योतिः:
Karta
TypeNoun
Rootज्योतिस्
FormNeuter, Nominative, Singular
उच्यतेis said/is called
उच्यते:
TypeVerb
Rootवच्
FormPresent, Passive, Third, Singular
घ्रेयम्that which is to be smelt; smell-object
घ्रेयम्:
Karta
TypeAdjective
Rootघ्रेय
FormNeuter, Nominative, Singular
प्राणम्breath/vital air
प्राणम्:
Karta
TypeNoun
Rootप्राण
FormMasculine, Nominative, Singular
शरीरम्body
शरीरम्:
Karta
TypeNoun
Rootशरीर
FormNeuter, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एतेthese
एते:
Karta
TypePronoun
Rootएतद्
FormMasculine, Nominative, Plural
भूमि-गुणाःqualities of earth
भूमि-गुणाः:
Karta
TypeNoun
Rootभूमिगुण
FormMasculine, Nominative, Plural
स्मृताःare considered/are remembered as
स्मृताः:
TypeVerb
Rootस्मृ
FormPast (PPP), Passive (participial), Masculine, Nominative, Plural

भीष्म उवाच

B
Bhishma

Educational Q&A

Bhīṣma classifies how elemental principles are inferred in the human system: tejas is known through form, sight, and digestion; earth is known through smell, vital breath, and the bodily structure. This supports ethical self-mastery by analyzing experience into elemental functions rather than identifying the Self with them.

In the Śānti Parva’s instruction, Bhīṣma continues a philosophical exposition to Yudhiṣṭhira, explaining the constituents and qualities of embodied life through elemental categories and their observable functions.