Shloka 154
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
मम यज्ञमृगव्याधो व्याधीनामागमो गम: । शिखण्डी पुण्डरीकाक्ष: पुण्डरीकवनालय:,मेरे यज्ञरूपी मृगके वधिक तथा व्याधियोंको लाने और मिटानेवाले भी आप ही हैं। (कृष्णरूपमें) मस्तकपर शिखण्ड (मोरपंख) धारण करनेके कारण आप शिखण्डी हैं। आप कमलके समान नेत्रोंवाले, कमलके वनमें निवास करनेवाले, दण्ड धारण करनेवाले, त्र्म्बक, उग्रदण्ड और ब्रह्माण्डके संहारक हैं। विषाग्निको पी जानेवाले, देवश्रेष्ठ, सोमरसका पान करनेवाले और मरुद्गणोंके स्वामी हैं
mama yajña-mṛga-vyādho vyādhīnām āgamo gamaḥ | śikhaṇḍī puṇḍarīkākṣaḥ puṇḍarīka-vanālayaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— എന്റെ യജ്ഞരൂപ മൃഗത്തെ വേട്ടയാടുന്ന വ്യാധൻ നീ തന്നെയാണ്; വ്യാധികളുടെ വരവും അവയുടെ പോകലും (നിവാരണവും) നീ തന്നെയാണ്. നീ ശിഖണ്ഡി; പുണ്ഡരീകാക്ഷൻ; പുണ്ഡരീകവനവാസി.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the divine is the ultimate cause behind both adversity and its resolution—diseases ‘come’ and ‘go’ under the same sovereign power. Ethically, it encourages humility and surrender: rather than seeing suffering as random, one recognizes a higher order and seeks refuge in dharma and devotion.
In Śānti Parva, Bhīṣma delivers teachings and praises; here he offers a stuti-like address, piling epithets upon the Lord (identified through lotus-eyed imagery and the peacock-crest association with Kṛṣṇa). The praise frames Kṛṣṇa as the hidden agent who both inflicts and cures, emphasizing divine control over life’s extremes.