Shloka 107
आपके केश गंगाके तरंगोंसे अंकित तथा मुञ्जके समान हैं। आपको नमस्कार है। आप ब्राह्मणोंके छ: कर्म--अध्ययन-अध्यापन, यजन-याजन तथा दान और प्रतिग्रहसे संतुष्ट रहते हैं; स्वयं यजन, अध्ययन और दानरूप तीन कर्मोंमें ही तत्पर रहते हैं। आपको मेरा प्रणाम है ।। वर्णाश्रमाणां विधिवत् पृथक्कर्मनिवर्तिनि । नमो घुष्याय घोषाय नम: कलकलाय च
varṇāśramāṇāṁ vidhivat pṛthak-karmanivartini | namo ghuṣyāya ghoṣāya namaḥ kalakalāya ca ||
ഗംഗയുടെ തരംഗങ്ങൾ അങ്കിതമായതുപോലെ കേശമുള്ളവനേ, മുഞ്ജസമാന ജടാധാരിയേ—നിനക്കു നമസ്കാരം. ബ്രാഹ്മണരുടെ ഷട്കർമങ്ങൾ—അധ്യയന-അധ്യാപന, യജന-യാജന, ദാന-പ്രതിഗ്രഹ—ഇവകൊണ്ട് തൃപ്തനായി, താനേ യജന, അധ്യയന, ദാനം എന്ന ത്രികർമങ്ങളിൽ നിരതനായിരിക്കുന്നവനേ—നിനക്കു എന്റെ പ്രണാമം. വർണാശ്രമങ്ങളുടെ ധർമ്മത്തെ വിധിപൂർവം വ്യത്യസ്ത കർത്തവ്യങ്ങളായി ക്രമപ്പെടുത്തുന്ന ആ പവിത്ര നാദത്തിനും, ആ ഘോഷത്തിനും, ആ കലകലധ്വനിക്കും നമസ്കാരം।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse venerates the principle that dharma is sustained when the duties of each varṇa and āśrama are kept distinct and followed according to rule; the ‘sound’ imagery suggests public proclamation, ritual recitation, and the living rhythm of ordered conduct.
In Śānti Parva, Bhīṣma continues his instruction on dharma and social order; here he offers salutations to the force (personified) that maintains proper differentiation of duties, praising the resonant and murmuring sounds associated with regulated religious and communal life.