Shloka 38
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
शतं सहस्त्राणि ततक्ष्रित्वा प्राप्रोति वर्ण हरितं तु पश्चात् स चैव तस्मिन् निवसत्यनीशो युगक्षये तपसा संवृतात्मा,“तदनन्तर वह जीव लाखों बार (या लाखों वर्षोतक) नरकमें विचरण करके फिर धूम्रवर्ण पाता है (पशु-पक्षी आदिकी योनिमें जन्म लेता है)। उस योनिमें भी वह विवश होकर बड़े दुःखसे निवास करता है। फिर युगक्षय होनेपर वह तप (पुरातन पुण्यकर्म या विवेक) के प्रभावसे सुरक्षित होकर उस संकटसे उद्धार पा जाता है
śataṃ sahasrāṇi tatakṣṛtvā prāpnoti varṇaṃ haritaṃ tu paścāt | sa caiva tasmin nivasaty anīśo yugakṣaye tapasā saṃvṛtātmā ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— തുടർന്ന് ദേഹധാരി ലക്ഷക്കണക്കിന് തവണ (അഥവാ ലക്ഷക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ) ക്ലേശം അനുഭവിച്ച് പിന്നെ ‘ഹരിത’ വർണ്ണാവസ്ഥ പ്രാപിക്കുന്നു—അത് മൃഗപക്ഷി മുതലായ താഴ്ന്ന യോനികളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനമാണ്. ആ നിലയിലും അവൻ അശക്തനായി മഹാദുഃഖത്തോടെ വസിക്കുന്നു. എന്നാൽ യുഗാന്തത്തിൽ തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ—അന്തഃസത്ത സംരക്ഷിതവും സ്ഥിരവുമായിത്തീർന്ന്—അവൻ ആ ഭീഷണിയിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Actions have long-lasting consequences: after prolonged suffering in punitive states, a being may fall into constrained lower births; yet the accumulated force of tapas—understood as austerity and/or ripened past merit and discernment—can eventually protect the self and enable release from danger.
Bhishma describes a post-mortem trajectory: extended torment (interpreted by the tradition as hellish wandering), followed by rebirth in lower, helpless conditions (symbolized by a ‘green’ state), and finally a rescue at the end of an aeon through the protective power of tapas.