Shloka 9
कोई अपने ऊपर धूल या कीचड़ फेंके तो मुमुक्षु पुरुष उससे आत्मरक्षामात्र करे। बदलेमें स्वयं भी वैसा ही न करे और न मुहसे कोई अप्रिय वचन ही निकाले। सर्वदा मृदुताका बर्ताव करे। किसीके प्रति कठोरता न करे। निश्चिन्त रहे और बहुत बढ़-बढ़कर बातें न बनाये ।। विधूमे न््यस्तमुसले व्यज्रारे भुक्तवज्जने । अतीतपात्रसंचारे भिक्षां लिप्सेत वै मुनि:,जब रसोईघरसे धूआँ निकलना बंद हो जाय, अनाज-मसाला कूटनेके लिये उठाया हुआ मूसल अलग रख दिया जाय, चूल्हेकी आग ठंडी पड़ जाय, घरके लोग भोजन कर चुके हों और बर्तनोंका संचार--रसोई परोसी हुई थालीका इधर-उधर ले जाया जाना बंद हो जाय, उस समय संन्यासी मुनिको भिक्षा प्राप्त करनेकी चेष्टा करनी चाहिये
dhūlaṁ vā paṅkaṁ vā yadi kaścid ātmany āvākiraty, mumukṣuḥ puruṣas tasmād ātmarakṣāmātraṁ kuryāt; pratyupakāreṇa svayaṁ tathā na kuryān na ca mukhāt kaścid apriyaṁ vacanaṁ niṣkārayet. sarvadā mṛdutayā vyavaharet; na kasyacit prati kāṭhinyam ācaret. niścintaḥ syāt, na ca bahu vardhayitvā vākyaṁ racayet. vidhūme nyastamusale vyapāre bhuktavajjane, atītapātrasañcāre bhikṣāṁ lipsed vai muniḥ.
ആരെങ്കിലും പൊടിയോ ചെളിയോ എറിഞ്ഞാൽ, മോക്ഷം തേടുന്നവൻ ആത്മരക്ഷ മാത്രം ചെയ്യണം; പ്രതികാരമായി അതുപോലെ ചെയ്യരുത്, വായിൽ നിന്നൊരു അസഹ്യവാക്കും പുറപ്പെടാൻ അനുവദിക്കരുത്. എല്ലായ്പ്പോഴും മൃദുതയോടെ പെരുമാറണം; ആരോടും കഠിനത കാണിക്കരുത്; നിർവ്യാകുലനായി ഇരിക്കണം; വാക്കുകൾ അതിശയിപ്പിക്കരുത്. ഭിക്ഷ തേടുന്ന മুনি ഭിക്ഷയ്ക്കായി പോകേണ്ടത്—അടുക്കളയിലെ പുക മാറിയ ശേഷം, ധാന്യവും മസാലയും ഇടിക്കുന്ന ഉലക്ക താഴെ വെച്ച ശേഷം, അടുപ്പിലെ തീ തണുത്ത ശേഷം, വീട്ടുകാർ ഭക്ഷണം കഴിച്ചു കഴിഞ്ഞ ശേഷം, പാത്രങ്ങളുടെ വരവ്-പോക്ക് അവസാനിച്ച ശേഷം മാത്രമാണ്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches non-retaliation and disciplined speech for a seeker of liberation: protect yourself if harmed, but do not repay harm with harm or harsh words; remain gentle, unagitated, and avoid inflated talk. It also prescribes considerate mendicancy—seeking alms only after the household’s cooking and eating are complete, minimizing disturbance and temptation.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma is advising Yudhishthira on the conduct of a mumukshu/ascetic. He outlines both inner discipline (patience, gentleness, restraint of speech) and an external rule of practice (the proper time to go for bhiksha, after the household has finished its meal and kitchen activity has ceased).