Shloka 16
मोक्षधर्मः — स्नेहपाशच्छेदः
Mokṣa-dharma: Cutting the Bonds of Attachment
अभ्यस्तं भौतिकं पश्यन् भूतानामागतिं गतिम् । निःस्पृह: समदर्शी च पक््वापक्वेन वर्तयन् । आत्मना य: प्रशान्तात्मा लघ्वाहारो जितेन्द्रिय:
abhyastaṃ bhautikaṃ paśyan bhūtānām āgatiṃ gatiṃ | niḥspṛhaḥ samadarśī ca pakvāpakvena vartayan | ātmanā yaḥ praśāntātmā laghvāhāro jitendriyaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— ഭൗതികലോകത്തെ അഭ്യാസത്തോടെ നിരീക്ഷിച്ച്, ജീവികളുടെ ആഗമന-ഗമനങ്ങൾ—അവരുടെ വരവും പോക്കും—കാണുന്നവൻ നിസ്സ്പൃഹനും സമദർശിയും ആകുന്നു. പാകമായതോ പാകമല്ലാത്തതോ ലഭിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ജീവനം നയിച്ച്, അന്തരത്തിൽ ശാന്തനായി, ലഘ്വാഹാരിയും ഇന്ദ്രിയജയിയും ആയിരിക്കും.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Cultivate disciplined observation of worldly change—beings continually arrive and depart. From this insight arises detachment (niḥspṛhatā), impartial vision (samadarśitā), and steady conduct toward both the mature and immature, supported by serenity, moderation in food, and mastery of the senses.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira by describing the marks of a spiritually mature person: one who sees the transient flow of embodied life and therefore lives without craving, with equal regard, and with disciplined self-restraint.