Shloka 19
इन्द्रेण वृत्रवधः, ब्रह्महत्याया अनुगमनम्, तथा च विभाजन-निवासविधानम्
Indra’s defeat of Vṛtra; pursuit by Brahmahatyā; allocation of her abodes
एष मार्गों हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमल: शुचि: । तथा वाक्कायमनसां नियम: कामतो<न्यथा,मूढता और आसक्तिका अभाव, काम और क्रोधका त्याग एवं दीनता, उद्ण्डता तथा उद्वेगसे रहित होना और चित्तकी स्थिरता एवं निष्कामभावसे मन, वाणी और इन्द्रियोंका संयम--यह मोक्षका स्वच्छ, निर्मल एवं पवित्र मार्ग है
eṣa mārgo hi mokṣasya prasanno vimalaḥ śuciḥ | tathā vākkāyamanasāṃ niyamaḥ kāmato 'nyathā |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഇതുതന്നെ മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള മാർഗം—പ്രസന്നവും നിർമ്മലവും ശുദ്ധവും; കൂടാതെ വാക്ക്, ശരീരം, മനസ് എന്നിവയുടെ നിയന്ത്രിത സംയമനം—അത് ആഗ്രഹം കൊണ്ടോ അതിന്റെ വിരുദ്ധമായ ആവേശം കൊണ്ടോ നയിക്കപ്പെടാത്തത്. മോഹ-അസക്തിയുടെ അഭാവം, കാമ-ക്രോധപരിത്യാഗം, ദൈന്യ-ഉദ്ധതത-ഉദ്വേഗങ്ങളുടെ അഭാവം, ചിത്തസ്ഥൈര്യം, നിഷ്കാമഭാവത്തോടെ മന-വാക്ക്-ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ നിയമനം—ഇതുതന്നെ ശുദ്ധവും മലിനതയറ്റതുമായ പവിത്ര മോക്ഷപഥം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is approached through purity and serenity grounded in disciplined restraint of speech, body, and mind—free from desire-driven impulses—together with non-attachment, abandonment of lust and anger, freedom from agitation and arrogance, and steadiness of mind.
In the Shanti Parva instruction section, Bhishma is advising Yudhishthira on dharma and the means to spiritual freedom, summarizing the ethical-psychological disciplines that constitute the ‘pure path’ to moksha.