Shloka 7
व्याजेन चरते धर्ममर्थ व्याजेन रोचते । व्याजेन सिद्धयमानेषु धनेषु कुरुनन्दन,उत्तर न्यायसम्बद्धं ब्रवीति विधिचोदितम् । कुरुनन्दन! वह कोई बहाना लेकर ही धर्म करता है, कपटसे ही धन कमानेकी रुचि रखता है और यदि कपटसे धन प्राप्त करनेमें सफलता मिल गयी तो वह उसीमें अपनी सारी बुद्धि लगा देता है। भरतनन्दन! फिर तो विद्वानों और सुहृदोंके मना करनेपर भी वह केवल पाप ही करना चाहता है तथा मना करनेवालोंको थधर्मशास्त्रके वाक्योंके द्वारा प्रतिपादित न्याययुक्त उत्तर दे देता है
bhīṣma uvāca | vyājena carate dharmam arthaṁ vyājena rocate | vyājena siddhyamāneṣu dhaneṣu kurunandana, uttaraṁ nyāyasambaddhaṁ bravīti vidhicoditam ||
കുരുനന്ദന! അവൻ മറവുപിടിച്ച് ധർമ്മം ആചരിക്കുന്നു; കപടത്തിലൂടെ ധനം സമ്പാദിക്കാനാണ് അവന്റെ രുചി. കപടലാഭം വിജയിച്ചാൽ, അതേ വഴിയിലേക്കാണ് അവൻ തന്റെ മുഴുവൻ ബുദ്ധിയും ഉറപ്പിക്കുന്നത്. പിന്നെ പണ്ഡിതരായ സുഹൃത്തുക്കൾ തടഞ്ഞാലും അവൻ പാപം ചെയ്യാനേ ആഗ്രഹിക്കൂ; തടയുന്നവർക്കു ശാസ്ത്രവാക്യങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർത്ത് ‘ന്യായസംബന്ധം’ ‘വിധിസമ്മതം’ എന്നപോലെ മറുപടി പറയും.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma warns that once a person normalizes deceit for gain, he begins to disguise adharma as dharma: he clings to successful wrongdoing, rejects sincere counsel, and even weaponizes scriptural language to make his actions appear justified.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhishma analyzes a moral failure-pattern: a man starts with ‘pretexts’ for righteousness, shifts to deceitful pursuit of wealth, becomes mentally invested in that success, and then answers reprovers with seemingly lawful, reasoned replies drawn from injunctions.