Shloka 1
Adhyāya 272: Vṛtrasya Dharmiṣṭhatā, Indrasya Mohaḥ, Vasiṣṭha-upadeśaḥ
Vṛtra’s dharmic stature; Indra’s disorientation; Vasiṣṭha’s counsel
अपन हू< बक। है २ >> त्रिसप्तत्याधिकद्विशततमो< ध्याय: धर्म, अधर्म, वैराग्य और मोक्षके विषयमें युधिष्ठिरके चार प्रश्न और उनका उत्तर युधिछिर उवाच कथं भवति पापात्मा कथं धर्म करोति वा | केन निर्वेदमादत्ते मोक्ष वा केन गच्छति,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! मनुष्य पापात्मा कैसे हो जाता है? वह धर्मका आचरण किस प्रकार करता है? किस हेतुसे उसे वैराग्य प्राप्त होता है और किस साधनसे वह मोक्ष पाता है?
Yudhiṣṭhira uvāca: kathaṃ bhavati pāpātmā kathaṃ dharmaṃ karoti vā | kena nirvedam ādatte mokṣaṃ vā kena gacchati ||
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— പിതാമഹാ! മനുഷ്യൻ ഹൃദയത്തിൽ പാപാത്മാവായി എങ്ങനെ മാറുന്നു? ധർമ്മം എങ്ങനെ ആചരിക്കുന്നു? ഏത് കാരണത്താൽ വൈരാഗ്യം ലഭിക്കുന്നു? ഏത് മാർഗ്ഗത്തിലൂടെ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു?
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames a fourfold ethical-spiritual inquiry: the origins of sinfulness, the conditions for practicing dharma, the arising of dispassion, and the means to liberation—setting up Bhīṣma’s instruction on moral causality and the path from worldly conduct to mokṣa.
In the Śānti Parva’s post-war instruction, Yudhiṣṭhira approaches the elder Bhīṣma as a moral authority and asks foundational questions about human downfall and uplift—how people fall into adharma and how they can turn toward dharma, renunciation, and liberation.