Shloka 32
परिव्राजक-आचारः (Conduct of the Wandering Renunciant) — Mahābhārata, Śānti-parva 269
संतोष ही जिसके सुखका मूल है, त्याग ही जिसका स्वरूप है, जो ज्ञानका आश्रय कहा जाता है, जिसमें मोक्षदायिनी बुद्धि--ब्रह्मसाक्षात्काररूप वृत्ति नित्य आवश्यक है, वह संन्यास-आश्रमरूप धर्म सनातन है ।।
santoṣaḥ hi yasya sukhasya mūlaṃ, tyāgaḥ hi yasya svarūpaḥ, yo jñānasyāśraya iti kathyate, yasmin mokṣadāyinī buddhiḥ—brahmasākṣātkārarūpā vṛttiḥ—nityam āvaśyakā; sa saṃnyāsāśramarūpo dharmaḥ sanātanaḥ. sāmānyaḥ kevalo vā yathābalam upāsate. gacchatāṃ gacchatāṃ kṣemaṃ durbalo 'trāvasīdati. brahmaṇaḥ padam anvicchan saṃsārān mucyate śuciḥ.
സന്തോഷം സുഖത്തിന്റെ മൂലവും, ത്യാഗം സ്വഭാവവും, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആശ്രയമെന്നു പറയപ്പെടുന്നതുമായ; അതിൽ മോക്ഷദായിനിയായ ബുദ്ധി—ബ്രഹ്മസാക്ഷാത്കാരരൂപമായ അന്തർവൃത്തി—നിത്യാവശ്യമായത്: അത്തരം സന്ന്യാസാശ്രമധർമ്മം സനാതനമാണ്. ഈ യതിധർമ്മം മറ്റു ആശ്രമധർമ്മങ്ങളോടൊപ്പം പൊതുവായി അനുഷ്ഠിച്ചാലും, അല്ലെങ്കിൽ സ്വതന്ത്രമായ ഏകപഥമായി സ്വീകരിച്ചാലും, മനുഷ്യർ തങ്ങളുടെ ശേഷിയനുസരിച്ച് അതിനെ ആശ്രയിച്ച് ക്ഷേമം പ്രാപിക്കുന്നു. ഈ വഴിയിൽ പോകുന്ന എല്ലാവർക്കും പരമമംഗളം; എന്നാൽ ദുർബലൻ—മനസ്സിനെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കാനാകാതെ സാധനങ്ങളിൽ അശക്തനായവൻ—ഇവിടെ തന്നെ ശിഥിലനായി നിലയ്ക്കുന്നു. പുറവും അകവും ശുദ്ധനായവൻ ബ്രഹ്മപദം അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ട് സംസാരബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു.
कपिल उवाच
Educational Q&A
Kapila presents saṃnyāsa-dharma as an eternal path grounded in contentment and renunciation, requiring steady Brahman-oriented discernment; those who are pure and capable of mind–sense restraint progress to liberation, while the undisciplined falter.
In Śānti Parva’s instructional setting, Kapila is delivering a doctrinal exposition: he defines the nature of the renunciant dharma, notes it can be practiced independently or alongside other āśrama duties according to capacity, and explains why only the self-controlled succeed on this path to Brahman.