Shloka 38
तृष्णाक्षय-उपदेशः
Instruction on the Cessation of Craving
योगशास्त्रमें कथित कर्म श्रेष्ठ फल देनेवाले, उन्नति करनेवाले एवं स्थायी हैं; तो भी प्रवृत्तिमार्गी मनुष्य उनको गुणरहित (निष्फल) और अस्थिर समझते हैं ।। गुणाश्षात्र सुदुर्ज्ेया ज्ञाताश्नात्र सुदुष्करा: । अनुषछिताश्चान्तवन्त इति त्वमनुपश्यसि,गुणोंके कार्यभूत जो यज्ञ-यागादि हैं, उनके स्वरूप और विधि-विधानको समझना बहुत कठिन है। समझ लेनेपर भी उनका अनुष्ठान करना तो और भी कठिन है। यदि अनुष्ठान भी किया जाय तो भी उनसे नाशवान् फलकी ही प्राप्ति होती है। इन सब बातोंको तुम भी देखते और समझते हो
yogaśāstre kathitāni karmāṇi śreṣṭha-phaladāni, unnati-karāṇi ca sthāyīni; tathāpi pravṛtti-mārgī manuṣyās tāni guṇa-rahitāni (niṣphalāni) ca asthirāṇi manyante. guṇa-śāstrāḥ sudurjñeyāḥ, jñātāś ca saduṣkarāḥ; anuṣṭhitāś cānta-vanta iti tvam anupaśyasi.
കപിലൻ പറഞ്ഞു—യോഗശാസ്ത്രത്തിൽ ഉപദേശിക്കുന്ന കർമ്മങ്ങൾ ശ്രേഷ്ഠഫലപ്രദവും ഉന്നതികരവും സ്ഥിരവുമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും പ്രവൃത്തിമാർഗ്ഗത്തിൽ ആസക്തർ അവയെ ഗുണഹീനവും നിഷ്ഫലവും അസ്ഥിരവുമെന്നു കരുതുന്നു. ഗുണശാസ്ത്രം ഗ്രഹിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം; ഗ്രഹിച്ചാലും അതിനെ ആചരിക്കുക അതിലും ദുഷ്കരം. ആചരിച്ചാലും ഫലങ്ങൾ പരിമിതവും നശ്വരവുമെന്നായാണ് കാണപ്പെടുന്നത്—ഇതും നീ തന്നേ കാണുന്നു.
कपिल उवाच
Educational Q&A
Kapila contrasts the promised excellence of yogic discipline with the common, activity-oriented mindset that dismisses it as ineffective. He emphasizes that understanding the guṇas and translating that understanding into practice is difficult, and that many action-based pursuits culminate in limited, perishable results—prompting a turn toward deeper, more enduring realization.
In Śānti Parva’s instructional setting, Kapila addresses a listener and critiques reliance on outward ritual/action for ultimate fulfillment. He points to the complexity of guṇa-doctrine and the practical difficulty of sustained discipline, underscoring that even well-performed acts often yield only finite outcomes.