Shloka 4
मोक्षोपाय-निर्णयः
Determination of the Means to Liberation
अधर्मतां याति धर्मों यात्यधर्मश्न धर्मताम् वधो नाम भवेद् धर्मो नैतद् भवितुमहति,"पिताजी! यह सत्य है कि कभी ऊपरसे धर्म-सा दिखायी देनेवाला कार्य अधर्मरूप हो जाता है और अधर्म भी धर्मके रूपमें परिणत हो जाता है, तथापि किसी प्राणीका वध करना भी धर्म हो--ऐसा कदापि नहीं हो सकता”
bhīṣma uvāca | adharmatāṃ yāti dharmo yāty adharmo dharmatām | vadho nāma bhaved dharmo naitad bhavitum arhati |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ചിലപ്പോൾ ‘ധർമ്മം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നതു അധർമ്മത്തിലേക്ക് വഴുതിപ്പോകും; ‘അധർമ്മം’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നതു ധർമ്മമായി കണക്കാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യും; എങ്കിലും ഒരു ജീവിയെ വധിക്കുന്നത് ‘ധർമ്മം’ എന്നു പറയുന്നത് അംഗീകര്യമല്ല—അത് യഥാർത്ഥത്തിൽ സംഭവിക്കേണ്ടതുമല്ല।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma warns that moral labels can shift—acts may appear righteous yet be unrighteous, and vice versa—but he draws a firm ethical boundary: the killing of a living being should not be justified as ‘dharma’ merely by naming it so.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhishthira, Bhishma reflects on the instability of moral appearances and argues against legitimizing violence as righteousness, framing a cautionary principle within broader teachings on dharma.