Shloka 50
एवं न स्त्री न चैवाहं नाध्वगस्त्रिदशे श्वर: । अपराध्यति धर्मस्य प्रमादस्त्वपराध्यति,“इस प्रकार न तो स्त्री अपराधिनी है, न मैं अपराधी हूँ और न एक पथिक ब्राह्मणके वेशमें आया हुआ देवताओंका राजा इन्द्र ही अपराधी है। मेरे द्वारा धर्मके विषयमें जो स्त्रीवधरूप प्रमाद हुआ है, वही इस अपराधकी जड़ है
evaṁ na strī na caivāhaṁ nādhvagas tridāśeśvaraḥ | aparādhyati dharmasya pramādas tv aparādhyati ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ആ സ്ത്രീയും കുറ്റക്കാരിയല്ല, ഞാനും അല്ല, ബ്രാഹ്മണവേഷത്തിൽ വന്ന വഴിയാത്രക്കാരനായ ദേവേന്ദ്രനും കുറ്റക്കാരനല്ല. കുറ്റക്കാരൻ ധർമ്മവിഷയക പ്രമാദമാണ്; സ്ത്രീവധമായി പ്രകടമായ എന്റെ അശ്രദ്ധ തന്നെയാണ് ഈ അപരാധത്തിന്റെ മൂലം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse locates moral blame not in persons used as instruments or in external circumstances, but in pramāda—carelessness regarding dharma. Ethical failure arises from negligence, and one must own the lapse rather than scapegoat others.
Bhishma reflects on a wrongdoing connected with the killing of a woman. He declares that neither the woman, nor he as a person, nor Indra (who appeared as a traveller in brahmin guise) is intrinsically to blame; rather, the decisive cause of the offence was his own negligent lapse in adhering to dharma.