Shloka 15
पापात्म-धर्मात्म-लक्षणम् तथा निर्वेदेन मोक्षमार्गः | Marks of the Sinful and the Righteous; Dispassion (Nirveda) as a Path to Liberation
सोऊहं मात्रा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे प्रकृत: पुनः । विज्ञानं मे कथं न स्याद् द्वौ बुद्धये चात्मसम्भवम्,“अतः मुझे माता और पिता-दोनोंने ही पुत्रके रूपमें जन्म दिया है। मैं इन दोनोंको ही अपनी उत्पत्तिका कारण समझता हूँ। मेरा ऐसा ही ज्ञान क्यों न सदा बना रहे?
so 'haṃ mātrā svayaṃ pitrā putratve prakṛtaḥ punaḥ | vijñānaṃ me kathaṃ na syād dvau buddhaye cātma-sambhavam ||
അതിനാൽ ഞാൻ മാതാവാലും പിതാവാലും—ഇരുവരാലും—പുത്രരൂപത്തിൽ ജനിച്ചവൻ. അതുകൊണ്ട് എന്റെ ജന്മകാരണമെന്നു ഞാൻ ഇവരിരുവരെയും കരുതുന്നു. പിന്നെ എന്റെ വിവേചനശക്തിയും ദേഹധാരിയായ നിലയും—ഇരണ്ടും—ഈ രണ്ടിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിച്ചതെന്ന ബോധം എനിക്കുള്ളിൽ ദൃഢമായി നിലനിൽക്കാതിരിക്കുമോ?
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse affirms gratitude and ethical recognition of both parents as true causes of one’s birth and formation. It links one’s stable understanding (vijñāna) and discernment (buddhi) to acknowledging these foundational sources, reinforcing filial dharma and clarity about causality.
Bhishma, while instructing in the Shanti Parva’s didactic setting, speaks in the first person to justify why his conviction remains steady: he was made a son through both mother and father, so he naturally regards both as the origin of his embodied existence and capacity for understanding.