Shloka 116
कुण्डधारोपाख्यानम्
Kuṇḍadhāra-Upākhyāna: Dharma’s Superiority over Wealth and Desire
मीमांसित्वोभयं देवा: सममन्नमकल्पयन् । इस विषयमें प्राचीन वृत्तान्तोंको जाननेवाले लोग ब्रह्माजीकी गायी हुई गाथाका वर्णन किया करते हैं, जो इस प्रकार है--पहले देवतालोग श्रद्धाहीन पवित्र और पवित्रतारहित श्रद्धालुके द्रव्यको यज्ञकर्मके लिये एक-सा ही समझते थे। इसी प्रकार वे कृपण वेदवेत्ता और महादानी सूदखोरके अन्नमें भी कोई अन्तर नहीं मानते थे। देवताओंने खूब सोच- विचारकर दोनों प्रकारके अन्नोंको समान निश्चित किया था
mīmāṃsitvobhayaṃ devāḥ samam annam akalpayan |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഇരുപക്ഷവും പരിശോധിച്ച് ദേവന്മാർ യജ്ഞാർത്ഥമായ അന്നത്തെ സമമാണെന്ന് നിശ്ചയിച്ചു. ഇതുസംബന്ധിച്ച് പുരാതനവൃത്താന്തങ്ങൾ അറിയുന്നവർ ബ്രഹ്മാവ് പാടിയ ഗാഥയെ പറയുന്നു—പണ്ടുകാലത്ത് ദേവന്മാർ യജ്ഞകർമ്മത്തിനായി, ശ്രദ്ദയില്ലെങ്കിലും പുറമേ ശുദ്ധനായി തോന്നുന്നവന്റെ ദ്രവ്യവും, ശ്രദ്ദയുണ്ടെങ്കിലും ആചാരശുദ്ധിയിൽ കുറവുള്ളവന്റെ ദ്രവ്യവും ഒരുപോലെ കണക്കാക്കി. അതുപോലെ കഞ്ഞുഷനായ വേദജ്ഞന്റെ അന്നത്തിനും മഹാദാനിയായ പലിശക്കാരന്റെ അന്നത്തിനും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമില്ലെന്ന് അവർ കണ്ടു. നന്നായി ആലോചിച്ച് ദേവന്മാർ ഇരുവിധ അന്നങ്ങളെയും സമമാക്കി നിശ്ചയിച്ചു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage highlights a tension between inner intention (śraddhā, ethical disposition) and external qualifications (ritual purity, social reputation). By saying the gods ‘made both foods equal’ after deliberation, it frames a debate about how offerings should be evaluated—whether by the giver’s inner faith, outward purity, learning, generosity, or moral taint (e.g., usury).
Bhīṣma introduces an old traditional account: people who know ancient lore cite a gāthā attributed to Brahmā. The gāthā reports that the gods, after considering two contrasting cases of donors and their food/wealth, decided to treat the offerings as equivalent for sacrificial purposes.