Shloka 36
कपिल–स्यूमरश्मि संवादः
Kapila and Syūmaraśmi on Renunciation, Householder Support, and Epistemic Authority
जाजले! कोई भी धर्म निष्प्रयोजन या निष्फल नहीं है, उसका स्वरूप अत्यन्त सूक्ष्म है, स्वर्ग या ब्रह्मकी प्राप्तिके लिये ही यहाँ धर्मकी व्याख्या की गयी है ।।
Tulādhāra uvāca: Jājale! ko 'pi dharmo niṣprayojano vā niṣphalo na bhavati; tasya svarūpam atyanta-sūkṣmam. svarga-vā brahma-prāpty-artham iha dharmasya vyākhyā kṛtā. sūkṣmatvān na sa vijñātuṁ śakyate bahubhir nṛbhiḥ; upalakṣyāntarāś cānyān ācārān avabudhyate.
തുലാധാരൻ പറഞ്ഞു—“ജാജലി! യാതൊരു ധർമ്മവും നിർപ്രയോജനമോ നിഷ്ഫലമോ അല്ല; അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമാണ്. ഇവിടെ ധർമ്മവ്യാഖ്യാനം സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തിയെയോ ബ്രഹ്മപ്രാപ്തിയെയോ ലക്ഷ്യമാക്കി തന്നെയാണ്. അതിന്റെ സൂക്ഷ്മത കാരണം പലർക്കും അതിനെ പൂർണ്ണമായി അറിയാൻ കഴിയില്ല—അനേകം ഘടകങ്ങൾ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം മറയ്ക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇടയ്ക്കിടെ സത്പുരുഷന്മാരുടെ വിവിധ ആചാരങ്ങൾ നിരീക്ഷിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ക്രമേണ യഥാർത്ഥ ധർമ്മം ഗ്രഹിക്കുന്നു.”
तुलाधार उवाच
Educational Q&A
Dharma is never pointless, but its essence is extremely subtle and often hidden; therefore one learns it not only from definitions but by carefully observing the lived conduct (ācāra) of truly virtuous people, with the higher aims of heaven or Brahman-realization in view.
In the Śānti Parva discourse, Tulādhāra instructs the seeker Jājali, explaining why dharma is difficult to pin down in abstract terms and how practical observation of exemplary persons helps one discern genuine dharma.