Shloka 14
तत्रैनं विधृतं शून्यं रज: पर्यवतिष्ठते । तनमन: कुरुते सख्यं रजसा सह सड्भतम् | त॑ं चादाय जन॑ पौरं रजसे सम्प्रयच्छति,उस समय रजोगुणजनित काम मनको आत्माके बलसे युक्त होनेपर भी विवेकसे रहित होनेके कारण सब ओरसे घेर लेता है। तब वह कामसे घिरा हुआ मन उस रजोगुणरूप कामके साथ मित्रता स्थापित कर लेता है। उसके बाद वह मन ही उस इन्द्रियरूप पुरवासीजनको रजोगुणजनित कामके हाथमें समर्पित कर देता है (जैसे राजाका विरोधी मन्त्री राज्य और प्रजाको शत्रुके हाथमें सौंप देता है)
tatrainaṁ vidhṛtaṁ śūnyaṁ rajaḥ paryavatiṣṭhate | tan manaḥ kurute sakhyaṁ rajasā saha saṅgatam || taṁ cādāya janaṁ pauraṁ rajase samprayacchati ||
അവിടെ ആത്മബലത്താൽ താങ്ങപ്പെട്ട മനസ് വിവേകശൂന്യമായി നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, രജോഗുണം അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റി അധീനമാക്കുന്നു. രജസിൽ നിന്നുയരുന്ന കാമത്തിൽ കുടുങ്ങിയ ആ മനസ് രജോഗുണത്തോടുതന്നെ സൗഹൃദബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മനസ് ‘പുരവാസികൾ’—അഥവാ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ—അവയെ കൂടെ കൂട്ടി രജോഗുണജനിത കാമത്തിന്റെ കൈകളിലേക്കു സമർപ്പിക്കുന്നു; ദ്രോഹിയായ മന്ത്രി രാജ്യംയും പ്രജയും ശത്രുവിന്റെ കൈകളിൽ ഏൽപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
When the mind lacks discernment (viveka), rajas-driven desire surrounds it; the mind then allies with passion and effectively hands the senses over to desire. Ethical life requires guarding discrimination so the senses remain governed by dharma rather than by craving.
Vyāsa describes an inner psychological sequence: rajas encircles an undiscerning mind; the mind becomes friendly with rajas; then the mind delivers the ‘city’s citizens’—the senses—into rajas’ control, like a traitorous minister surrendering a kingdom to an enemy.