Shloka 8
Dharma-Pramāṇa-Vicāra: The Elusiveness of Dharma and the Limits of Rule-Lists
मनोबुद्धिपरा भूत: स्वदेहपरदेहवित् । स्वप्लेष्वपि भवत्येष विज्ञाता सुखदु:खयो:,जिन मूढ़ मनुष्योंका जीवात्मा मन और बुद्धिके वशीभूत रहता है, वह अपने और पराये शरीरको जाननेवाला मनुष्य स्वप्न-अवस्थामें भी सूक्ष्म शरीरसे सुख-दुःखका अनुभव करता है
manobuddhiparo bhūtaḥ svadeha-paradeha-vit | svapneṣv api bhavaty eṣa vijñātā sukha-duḥkhayoḥ ||
ജീവൻ മനസ്സിന്റെയും ബുദ്ധിയുടെയും അധീനനായാൽ ‘ഇത് എന്റെ ദേഹം’ ‘അത് മറ്റൊരാളുടെ ദേഹം’ എന്ന ഭേദം അറിയുന്നു. സ്വപ്നാവസ്ഥയിലും സൂക്ഷ്മദേഹത്തിലൂടെ സുഖദുഃഖങ്ങളെ അറിയുന്ന അനുഭവകനായി നിലകൊള്ളുന്നു।
व्यास उवाच
Educational Q&A
So long as the self is ruled by mind and intellect, it continues to operate with body-identification and dualistic cognition, and therefore undergoes pleasure and pain even in dreams—implying that inner governance (not merely external circumstances) sustains suffering.
Vyāsa is explaining a psychological-metaphysical point in the Śānti Parva’s instruction: the experiencer (jīva) carries subtle impressions and cognition into the dream-state, where it still ‘knows’ self/other in relation to bodies and thus feels sukha and duḥkha.