Shloka 1
Dharma-Pramāṇa-Vicāra: The Elusiveness of Dharma and the Limits of Rule-Lists
व्यासजी कहते हैं--पुत्र! योगशास्त्रके ज्ञाता शास्त्रोक्त कर्मोके द्वारा स्थूल शरीरसे निकले हुए सूक्ष्म स्वरूप जीवात्माको देखते हैं,इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें शुकदेवका अनुप्रश्नविषयक दी सौ तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २५३ ॥/ पम्प बछ। अ-्-क्ााज चतुष्पञज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: कामरूपी अदभुत वृक्षका तथा उसे काटकर मुक्ति प्राप्त करनेके उपायका और शरीररूपी नगरका वर्णन व्यास उवाच ह्ृदि कामद्रुमश्नित्रो मोहसंचयसम्भव: । क्रोधमानमहास्कन्धो विधित्सापरिषेचन:
vyāsa uvāca | hṛdi kāmadrumaś chitraḥ mohasaṃcaya-sambhavaḥ | krodha-māna-mahā-skandho vidhitsā-pariṣecanaḥ ||
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—പുത്രാ! ഹൃദയത്തിൽ കാമരൂപമായ ഒരു അത്ഭുത കല്പവൃക്ഷം നിലകൊള്ളുന്നു; അത് മോഹസഞ്ചയത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതാണ്. ക്രോധവും മാനവും അതിന്റെ മഹാകാണ്ഡം; ചെയ്യുവാനും നേടുവാനും ഉള്ള ആഗ്രഹം അതിനെ നനയ്ക്കുന്നു॥
व्यास उवाच
Educational Q&A
Desire is portrayed as an inner ‘tree’ rooted in delusion and strengthened by anger and pride; it grows because the mind keeps ‘watering’ it through the urge to act for gratification. Ethical discipline and yogic insight begin by recognizing these inner causes and withdrawing the nourishment that sustains craving.
Vyasa begins an allegorical instruction: he describes a marvelous ‘tree of desire’ located in the heart, explaining its origin (delusion), its structure (anger and pride as the trunk), and what sustains it (the impulse to pursue aims). This sets up the chapter’s broader teaching on cutting down this inner tree to attain liberation.