Shloka 11
धर्मलक्षण-प्रश्नः (Marks and Sources of Dharma) | Chapter 251: Inquiry into the Definition of Dharma
एकादशस्त्वनन्तात्मा स सर्व: पर उच्यते | व्यवसायात्तमिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम् | कर्मानुमानादू विज्ञेय: स जीव: क्षेत्रसंज़्क:
ekādaśas tv anantātmā sa sarvaḥ para ucyate | vyavasāyātmikā buddhir mano vyākaraṇātmakam | karmānumānād u vijñeyaḥ sa jīvaḥ kṣetrajña-saṃjñakaḥ avināśī ātmā ||
പതിനൊന്നാമത്തെ തത്ത്വം അനന്താത്മാവാണ്; അതേ സർവ്വസ്വരൂപവും പരമവുമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ബുദ്ധി നിർണ്ണയസ്വഭാവമുള്ളത്; മനസ് വിശകലനസ്വഭാവം കൊണ്ടു സംശയാത്മകമെന്നു വിവരണം. കർമ്മാനുമാനത്തിൽ നിന്ന്—കർമ്മത്തിന് ജ്ഞാതാവും കർത്താവും ആവശ്യമായതിനാൽ—‘ക്ഷേത്രജ്ഞ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ആ അവിനാശി ജീവാത്മാവിനെ ഗ്രഹിക്കണം.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes buddhi (decisive intellect) from manas (analytical, doubt-prone mind) and argues that action implies a conscious knower and agent; therefore an imperishable Self exists, called the kṣetrajña (knower of the field/body).
In the didactic discourse of Śānti Parva, Vyāsa continues a philosophical exposition on principles (tattvas), identifying the supreme eleventh principle as the infinite Self and explaining how reasoning from karma supports recognition of the kṣetrajña.