Shloka 36
राजधर्मः—राष्ट्ररक्षणं, दण्डनीतिः, हयग्रीवोपाख्यानम्
Royal Duty: Protection, Penal Policy, and the Hayagrīva Exemplum
यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवा: । पौरजानपदामात्या: स राजा राजसत्तम:,स्वर्गलोकमें रहनेपर भी जिसके चरित्रको नगर और जनपदके मनुष्य एवं मन्त्री मस्तक झुकाते हैं, वही राजा समस्त नरपतियोंमें सबसे श्रेष्ठ है
yasya vṛttaṃ namasyanti svargasthasyāpi mānavāḥ | paurajānapadāmātyāḥ sa rājā rājasattamaḥ ||
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—സ്വർഗലോകത്തിൽ വസിച്ചാലും നഗരവും ജനപദവും ഉള്ള ജനങ്ങളും മന്ത്രിമാരും ആരുടെ ചരിതത്തെ തലകുനിച്ച് നമസ്കരിക്കുന്നുവോ, ആ രാജാവാണ് രാജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ. യഥാർത്ഥ പരമാധികാരത്തിന്റെ അടയാളം വെറും ബലം അല്ല; മരണാനന്തരവും ആദരം നേടുന്ന ധാർമ്മികമായ സ്വഭാവമാണ് അതിന്റെ ലക്ഷണം।
व्यास उवाच
Educational Q&A
A king’s true excellence lies in righteous conduct (vṛtta). When a ruler’s life benefits and protects society, his character earns enduring reverence—from citizens, rural subjects, and ministers—even after his death.
Vyāsa states a criterion for judging kings: the foremost ruler is the one whose conduct is so exemplary that people across the realm and the royal counselors continue to honor him even when he is ‘in heaven,’ i.e., after his passing.