Shloka 9
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
एवमात्मा न जानीते क््व गमिष्ये कुतस्त्वहम् । अन्यो ह्वात्रान्तरात्मास्ति यः सर्वमनुपश्यति,जैसे फल और फूलोंसे भरा हुआ अनेक शाखाओंसे युक्त विशाल वृक्ष अपने ही विषयमें यह नहीं जानता कि कहाँ मेरा फ़ूल है और कहाँ मेरा फल है; उसी प्रकार जीवात्मा यह नहीं जानता कि मैं कहाँसे आया हूँ और कहाँ जाऊँगा। किंतु शरीरमें जीवसे पृथक् दूसरा ही अन्तरात्मा है, जो सबको सब प्रकारसे निरन्तर देखता रहता है
evam ātmā na jānīte kva gamiṣye kutas tv aham | anyo hv ātrāntarātmāsti yaḥ sarvam anupaśyati ||
ഇങ്ങനെ ജീവാത്മാവ് ‘ഞാൻ എവിടേക്ക് പോകും?’ ‘ഞാൻ എവിടെ നിന്ന് വന്നു?’ എന്ന് അറിയുന്നില്ല. എന്നാൽ ഈ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ജീവനിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനായ മറ്റൊരു അന്തരാത്മാവ് ഉണ്ട്; അവൻ എല്ലാം എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലാരീതിയിലും നിരന്തരം കാണുന്നു.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The embodied individual self (jīva) is limited and does not know its true origin or destination, while a distinct inner witness (antarātmā) within observes everything. The verse points to a higher consciousness that grounds moral and existential clarity beyond the ego’s partial awareness.
In the Śānti Parva’s reflective instruction, Vyāsa explains a philosophical distinction: the ordinary self is ignorant of its own ultimate course, but an indwelling inner Self remains ever-seeing. The statement functions as guidance toward introspection and recognition of the witnessing principle.